{"id":151,"date":"2009-07-09T21:50:51","date_gmt":"2009-07-09T20:50:51","guid":{"rendered":"http:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/?page_id=151"},"modified":"2009-07-09T21:50:51","modified_gmt":"2009-07-09T20:50:51","slug":"het-financierskapitaal-ii","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/?page_id=151","title":{"rendered":"Het financierskapitaal II"},"content":{"rendered":"<p><meta content=\"text\/html; charset=utf-8\" http-equiv=\"Content-Type\" \/><meta content=\"Word.Document\" name=\"ProgId\" \/><meta content=\"Microsoft Word 10\" name=\"Generator\" \/><meta content=\"Microsoft Word 10\" name=\"Originator\" \/>\n<link rel=\"File-List\" \/><!--[if gte mso 9]><xml>  <w:WordDocument>   <w:View>Normal<\/w:View>   <w:Zoom>0<\/w:Zoom>   <w:HyphenationZone>21<\/w:HyphenationZone>   <w:Compatibility>    <w:BreakWrappedTables\/>    <w:SnapToGridInCell\/>    <w:WrapTextWithPunct\/>    <w:UseAsianBreakRules\/>   <\/w:Compatibility>   <w:BrowserLevel>MicrosoftInternetExplorer4<\/w:BrowserLevel>  <\/w:WordDocument> <\/xml><![endif]--><\/p>\n<style> <!--  \/* Style Definitions *\/  p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal \t{mso-style-parent:\"\"; \tmargin:0cm; \tmargin-bottom:.0001pt; \tmso-pagination:widow-orphan; \tfont-size:12.0pt; \tfont-family:\"Times New Roman\"; \tmso-fareast-font-family:\"Times New Roman\"; \tmso-fareast-language:EN-US;} @page Section1 \t{size:595.3pt 841.9pt; \tmargin:70.85pt 70.85pt 70.85pt 70.85pt; \tmso-header-margin:35.4pt; \tmso-footer-margin:35.4pt; \tmso-paper-source:0;} div.Section1 \t{page:Section1;} --> <\/style>\n<p><!--[if gte mso 10]> \n\n<style>  \/* Style Definitions *\/  table.MsoNormalTable \t{mso-style-name:Standaardtabel; \tmso-tstyle-rowband-size:0; \tmso-tstyle-colband-size:0; \tmso-style-noshow:yes; \tmso-style-parent:\"\"; \tmso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; \tmso-para-margin:0cm; \tmso-para-margin-bottom:.0001pt; \tmso-pagination:widow-orphan; \tfont-size:10.0pt; \tfont-family:\"Times New Roman\";} <\/style>\n\n <![endif]--><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0II. De ontplooiing van de kredietmacht van het financierskapitaal:<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0De accumulatie van het \u201cfictieve\u201dkapitaal<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>1. Van kredietverstrekking tot kapitaalmarkt<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Met zijn krediet volbrengt de bankensector een opmerkelijke prestatie: in zijn handen <em>is geld kapitaal<\/em>, en dat zelfs meermaals: hij laat de deposito\u2019s van zijn geldinleggers door rentebetalingen groeien. Hij stelt zijn kredietnemende klanten geld ter beschikking dat hun macht om winst te behalen versterkt en hen tot rentebetalingen verplicht en in staat stelt. De behaalde rentewinst vergroot het kapitaal waarmee de bankensector zijn zaken doet.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Deze prestatie vooronderstelt en berust op het feit dat het levensproces van de maatschappij afhankelijk is van het geld en in dienst staat van de geldvermeerdering. Als kapitaalvoorschot gebruikt, zet het geld de wereld van de materi\u00eble rijkdom en de arbeid in beweging die nodig is voor de reproductie en vermeerdering ervan; en deze beweging dient het doel, voldoet aan het succescriterium en bewerkstelligt als resultaat: <em>meer geld<\/em>. Van deze alles omvattende heerschappij van het geld, de macht van het in geld gemeten eigendom over de gehele rijkdom en de bronnen ervan gaat het financierskapitaal uit. Het gebruikt de productiewijze waarin alle productiekrachten van de maatschappij door geld op gang gebracht en ontwikkeld worden, waarin alle potenties van de materi\u00eble rijkdom \u2013 natuur, wetenschap en arbeid \u2013 te koop zijn en als bron dienen van het eigendom dat ze in bezit neemt. Het financierskapitaal rekent erop dat het geld zich als bron van zijn eigen vermeerdering waarmaakt: als <em>noodzakelijk<\/em> middel voor dit alles beheersende doel, en als <em>toereikend<\/em> middel mits het in <em>voldoende hoeveelheid<\/em> beschikbaar is. De daaruit voortkomende behoefte: de <em>behoefte naar geldkapitaal<\/em> is zaak van de bankensector. Aan de ene kant concentreert hij als universeel schuldenaar van de \u201cgeldmaatschappij\u201d haar vermogens en zakelijke middelen bij zich; als manager van het maatschappelijke betalingsverkeer en middels de rentes die hij betaalt, verkrijgt hij de legale beschikkingsmacht over nagenoeg de gehele geldvormige rijkdom. Met deze beschikkingsmacht vervult hij aan de andere kant tegenover de zakenwereld de rol van leverancier van h\u00e9t zakelijke middel dat allen nodig hebben; als universeel schuldeiser verschaft hij en maakt hetgene beschikbaar dat de wereld absoluut nodig heeft en volgens zijn oordeel ook zinvol gebruiken kan. Deze wederzijdse rechtsverhouding van eigendomsoverdracht bij wijze van lening gebruikt de bankensector als <em>zijn bron van geld<\/em>.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Met zijn alles omvattende kredietverstrekking maakt het financierskapitaal direct en zonder enige eigen productieve prestatie de abstracte rijkdom productief; geld krijgt alleen daardoor al de macht om zich te vermeerderen, wordt reeds daardoor kapitaal dat het in de handen van een kredietinstelling komt en door haar wordt uitgeleend. Doordat een dergelijke instelling vreemd geld onder haar hoede neemt, stelt <em>zij zich<\/em> verantwoordelijk voor de renteopbrengst van deze som, maakt dus het effect \u2013 \u00a0dat normaliter pas tot stand komt door het succesvolle gebruik ervan als kapitaalvoorschot voor productie en handel \u2013 tot rechtmatige eis die de kredietnemer, hoe en waarmee dan ook, dient na te komen. En door beide zaken, lenen en uitlenen, voortdurend uit te voeren, vermeerdert de bank op de allerkortste manier, via de tweevoudige complementaire ruil van geld tegen het recht op meer geld, haar eigen vermogen. Haar balansen laten zien, haar solvabiliteit is het feitelijke bewijs dat deze uiterst directe manier van <em>rechtmatige<\/em> geldvermeerdering <em>economisch <\/em>wel goed zit. Zo ontkoppelt de bankensector de kapitalistische potentie van het geld formeel van de voorwaarde en basis ervan: van de aanwending van geld als kapitaalvoorschot en de realisering van winst op de warenmarkt. <em>Als krediet is<\/em> geld reeds kapitaal. <strong>1)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><em>Deze vergelijking<\/em> die in de succesvolle krediet-business praktische geldigheid krijgt, rechtvaardigt en waarborgt de financieel-kapitalistische praktijk die het aangaan van schuldverhoudingen van het odium van noodmaatregelen bevrijdt: schulden krijgen de kwaliteit van kapitaalbestanddeel toegekend en zijn qua \u201cwezen\u201d de <em>waar kapitaal <\/em>die de geldbranche produceert en verhandelt. Ze legt de geldgroei die haar krediet-business belooft schriftelijk vast, dwz. ze noteert deze toename als bindende toezegging op een <em>waardepapier<\/em> en <em>drijft daarmee handel<\/em>. De koper van een dergelijk papier verwerft het om daarmee iets te verdienen: het <em>bezit<\/em> geeft het recht op <em>opbrengst<\/em> die de verkoper verplicht is te betalen. Wat er verkocht wordt is de wettig bindende belofte de aan de koop bestede <em>geld<\/em>som voor de koper <em>als kapitaal<\/em> te laten fungeren; met de opbrengst dekt die zijn eigen kapitaalbehoefte. In het waardepapier wordt dus een <em>schuldverhouding <\/em>tot <em>waar<\/em>, namelijk daardoor dat ze omgemunt wordt tot <em>koopbaar geldkapitaal<\/em> dat de koper als vermogensbelegging dient. Met de koop bereikt hij een resultaat waarvoor anders de aanwending van de geldsom als kapitaalvoorschot en het behalen van winst op de markt noodzakelijk zijn. De emittent wordt door de verkoop tot prestaties verplicht die anders door een voltooid kapitalistisch vermeerderingsproces tot stand komen. Het waardepapier neemt met <em>zijn<\/em> wettig vastgelegde prestaties de plaats in van hetgene wat het kapitaal met zijn omloop teweeg brengt. Het representeert rechtsgeldig de vermeerdering van het daarvoor betaalde geldbedrag \u2013 als ware deze prestatie zijn economische eigenschap; het <em>belichaamt<\/em> de vergelijking die de bank door haar krediet-business <em>uitvoert<\/em>, namelijk de verandering van een geldsom enkel door haar overdracht aan een zakenpartner in een automatisch effectieve vermeerderingsverhouding. Dit ding brengt de financi\u00eble branche op een markt waar niets anders gekocht en verkocht wordt dan de in schuldpapieren vastgelegde \u2013 schriftelijk beloofde \u2013 \u201czelfvermeerderingsmacht\u201d van het geld; vandaar dat deze markt <em>kapitaalmarkt<\/em> heet. <strong>2)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De vooruitgang die het financierskapitaal zodoende tot stand brengt, is af te lezen aan de economische karakters die deze markt bevolken en aan hun zakelijke handelingen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">&#8211; <em>Kredietnemers <\/em>treden hier niet meer op als schuldenaars die onder geldgebrek lijden en op geldbezitters aangewezen zijn die geld voor hen over hebben, maar als <em>emittenten<\/em> van een papier dat een zichzelf vermeerderend vermogen representeert, namelijk de participatie belooft in de gegarandeerde macht van de emittent om van geld meer geld te maken. Waar een schuldenaar de plicht op zich neemt rente te betalen, daar pakt een emittent van een waardepapier groot uit met de toezegging dat het nakomen van zijn betalingsbelofte sowieso vanzelfsprekend is en als automatisch optredend effect, quasi als de economische kwaliteit van zijn schuldpapier te beschouwen en te behandelen is. De banken zetten zo de stap van beschikkingsgerechtigde totaalschuldenaar van de geld bezittende zakenwereld naar de rol van producenten van financi\u00eble instrumenten waarmee ze vreemd geld \u2013 voornamelijk hetgene dat hun collega\u2019s als kredietgeld voor lonende zaken bereid zijn te \u201cscheppen\u201d \u2013 voor zichzelf beschikbaar maken; zij ageren als actieve verschaffer, als <em>producenten<\/em> van de sommen waarmee ze hun zaken doen en die ze aan hun kredietnemers verstrekken. Hun goede klanten bieden ze aan hun kredietbehoefte niet simpelweg te bevredigen, maar op adequate wijze als waar op de markt te brengen: in plaats van door kredietverstrekking voor onafhankelijkheid van de grenzen van het bedrijfsvermogen te zorgen, verschaffen <em>zij<\/em> de <em>begeleide emittenten<\/em> de toegang tot middelen om zich onafhankelijk te maken: tot het instrumentarium dat het mogelijk maakt geldbehoefte als aanbod te verkopen. In plaats van aan rente verdient de bank dan zowel aan provisies voor haar bemiddelingsdienst alsook aan de investering in de zo gecre\u00eberde kapitaalbelegging. <em>Kredietwaardigheid<\/em> is hier geen open kwestie meer waarover een kritische huisbank na rijp beraad tot nader order positief of negatief beslist, maar vaststaande premisse <strong>3)<\/strong>: <em>die<\/em> wordt in het waardepapier verkocht.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">&#8211; Dienovereenkomstig ageren <em>kredietgevers<\/em> op de kapitaalmarkt niet meer als schuldeisers die ongerust moeten zijn over het wel en wee van een verstrekte som, maar als <em>investeerders<\/em> die waardepapieren kopen om daaraan te verdienen: waaraan ze dus \u2013 niet onkritisch, veeleer zeer omzichtig, maar in principe net als de emittent \u2013 de beloofde opbrengsten als gewaarborgd effect, het <em>recht<\/em> erop als <em>economische eigenschap<\/em> toeschrijven. De gekochte schuldbrief is voor hen een <em>investering<\/em>: winstgevend vermogen; een stuk zelfwerkend geldkapitaal dat als zodanig ook doorverkocht kan worden. Waar de schuldeiser op zijn recht op stipte rentebetaling en aflossing let, daar zijn voor de professionele kapitaalinvesteerder de uitkering van de beloofde opbrengst en de terugbetaling van de ge\u00efnvesteerde som \u2013 voorzover \u00fcberhaupt afgesproken \u2013 niet het einddoel van zijn engagement, maar het kwaliteitskenmerk van zijn investering; dat wordt aan de hand van dergelijke en andere criteria voortdurend vergelijkend getoetst op bruikbaarheid als speculatieve kapitaalbelegging. Banken handelen hier als investeerders voor eigen rekening en als trustee van de geldvermogens van hun klanten, altijd op zoek naar de beste investeringen en permanent bezig zowel hun eigen als de door hun beheerde waardepapier-portefeuilles te optimaliseren. <strong>4)<\/strong> Complementair met hun eigen en plaatsvervangende emissieactiviteit cre\u00ebren ze met eigen en vreemde middelen voortdurend vraag naar kapitaalbeleggingen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Zo trekt de bankensector uit het algemene succes van zijn kredietverstrekking een verreikende conclusie: hij maakt de resultaten van zijn kredietschepping tot basis voor nieuwe, \u201cgeavanceerde\u201d zaken. Met zijn beschikkingsmacht over het circulerende en gedeponeerde geld van de maatschappij gaat hij in het offensief en verschaft zich \u2013 en de elite onder zijn klanten \u2013 geldmiddelen door de toegang tot vreemd geld in de vorm van zelfverantwoordelijk geproduceerde kapitaalbeleggingen aan te bieden en deze als waren in omloop te brengen. Met hun macht over de geldbehoefte van de zakenwereld: hun macht vermeerderingsprocessen op gang te brengen, te continueren en te be\u00ebindigen, over een groot aantal concurrerende zaken te disponeren en daarover ten bate van hun eigen balansen te beslissen, veroorloven de banken zich de vrijheid om eigen en solide vreemde schulden als automatisch groeiend geldvermogen op de markt te brengen, dwz. als gelegenheden voor kapitalistisch productieve geldbelegging aan te bieden en te kopen. De objecten die ze op de kapitaalmarkt kopen en verkopen, hebben niets anders tot inhoud dan de macht van het geld om zich te vermeerden; daarvan gaan ze bij hun kredietverstrekking uit en beslissen met hun kredietverstrekking over de het gebruik van deze macht: ze verhandelen deze macht als waar en cre\u00ebren zo een heel eigen wereld van financieel-kapitalistische zelfverrijking.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>1)<\/strong> Tot hier een samenvatting van de argumenten uit het 1. hoofdstuk van: Het financierskapitaal<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>2)<\/strong> Voor alle duidelijkheid: de uitdrukking \u201cfictief kapitaal\u201d die wij bij Marx geleend hebben, gebruiken wij ter karakterisering van het soort geldkapitaal dat uit beloofde opbrengsten investeringen berekent en als waren verhandelt. Het verklaart toekomstige geldbetalingen tot renteopbrengst uit een kapitaalsom, als het product van een bron van inkomsten die alleen daardoor begint te stromen dat iemand ze koopt, dus het adequate geldbedrag daarvoor neertelt: door de geslaagde verkoop wordt deze fictie re\u00ebel. Daarover gaat dit 2. hoofdstuk van Het financierskapitaal<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>3)<\/strong> Dat wordt bijzonder duidelijk zodra deze voorwaarde wegvalt: dan verliezen de vermogens waarvan de bezitters overtuigd waren dat ze groeien hun waarde.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>4)<\/strong> Op deze poging komen wij nog te spreken: het is de \u201cvermeerderings\u201d-prestatie die het financierskapitaal op de kapitaalmarkt volbrengt.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>Aanvulling 1: over feiten en hun verklaring<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Het financierskapitaal verschaft zich met zijn kredietverstrekking de macht om over vreemd geld en andermans zakelijke activiteiten te disponeren en zich daaraan zelf te verrijken. Zijn zaken zijn weliswaar afhankelijk van de loyaliteit van zijn klanten en het zakensucces van zijn kredietnemers, maar deze afhankelijkheid berust op de prestaties van de financi\u00eble sector die een volstrekt andere afhankelijkheid stichten. <em>Deze sector<\/em> verschaft zijn geldinleggers inkomens, brengt dus de kapitalistische potentie van hun eigendom tot ontplooiing; en bewerkstelligt dat zijn kredietklanten onafhankelijk worden van de grenzen van hun eigen vermogens. Met het cre\u00ebren van een kapitaalmarkt maakt het financierskapitaal zijn bereikte positie in het centrum van de markteconomie tot basis van zaken die schulden als kapitaal verhandelen. Hier is het behalen van renteopbrengsten niet meer het ultieme zakelijke doel; stipte betalingen zijn om een andere reden uiterst belangrijk, namelijk als bewijs voor de kapitaal-\u201ckwaliteit\u201d van de verhandelde schulden. Met de oprichting van deze commerci\u00eble sector maakt het financierskapitaal het uitrusten van alle mogelijke kapitalistische ondernemingen \u2013 en zelfs van de staatskassen \u2013 met financi\u00eble middelen afhankelijk van het succes van zijn handel in waardepapieren. Daarom is het nogal merkwaardig dat zowel welwillende apologeten als ook linkse critici van de bankzaken \u2013 en wel uitgerekend in hun commentaren over de tegenwoordige crisis die de macht van de banken op drastische wijze aantoont \u2013 niets willen weten van zelfstandige methoden en criteria van de financieel-kapitalistische geldvermeerdering. De eerstgenoemden pleiten voor begrip voor de vermeende nuttige diensten van de bankensector en willen hun pleidooi plausibel maken met de bewering, dat het bij het krediet en op de kapitaalmarkt <em>eigenlijk slechts<\/em> daarom zou gaan het geld dat iemand toevallig overheeft daarheen te brengen waar iemand het net goed kan gebruiken. Dit kinderachtige beeld krijgt door het etiket \u201callocatie van de schaarse resource kapitaal\u201d de wetenschappelijke zegen. Over het feit dat de banken daarbij geld verdienen, weten ze niet meer te zeggen dan dat deze dienst, \u201cgeldvoorziening en allocatie van resources\u201d, zijn loon waard is. Alle bancaire activiteiten die zich definitief niet meer onder dit compliment laten subsumeren, gelden als ontsporingen die met de echte opdracht van de kredietbranche niets te maken zouden hebben. Aan de andere kant ontwikkelen kritisch ingestelde mensen, met beroep op Marx en diens \u201carbeidswaardeleer\u201d, idee\u00ebn over het parasitisme van de financi\u00eble sector die hetzelfde beeld van rondgestuurde geldsommen die buiten de kredietbranche verdiend, benodigd en gebruikt worden,\u00a0 met het verwijt van ongerechtvaardigde (want zonder eigen arbeidsprestaties) zelfverrijking verbinden. Sommige critici die kennis hebben genomen van onze opmerkingen over de verheven positie, de zelfstandige prestaties en de macht van het financierskapitaal om de kapitaalvermeerdering op een heel eigen manier te bewerkstelligen, zien daarin een afwijking van de stelling dat waarde uitsluitend door arbeid kan ontstaan. <strong>5)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Misschien vinden ten minste de linkse critici de aanwijzing nuttig dat het bij de macht van het financierskapitaal om via zijn greep op het geld en de kapitaalbehoefte van de zakenwereld in eigen regie zijn eigen groei te bewerkstelligen niet om een dubieuze theoretische constructie gaat, maar om een feit dat uit elke bankbalans blijkt. Dit feit moet worden verklaard. En dat lukt zeker niet als men aan de objecten waarmee het financierskapitaal op de kapitaalmarkt handel drijft steeds alleen maar ontdekken wil dat het daarbij toch <em>eigenlijk slechts<\/em> om schulden gaat, en als men aan de schuldenhandel van de banken uitsluitend waarneemt wie aan wie rente betaalt en wie <em>uiteindelijk<\/em> voor alle openstaande rekeningen moet instaan. Niet dat dergelijke herinneringen nutteloos zijn: ze zijn noodzakelijk om dit soort opgeblazen zakendoen terug te leiden tot zijn basis. Maar dan begint de verklaring pas. De geldkapitalisten nemen immers geen genoegen met de basis \u2013 daarop vestigen zij <em>hun zaken<\/em>. Ze drijven handel met eigen en vreemde schulden; het ophopen van vorderingen en verplichtingen is voor hen geen last noch gevaar, maar het m\u00e9tier waarin ze zich verrijken. Deze rijkdom is zo re\u00ebel dat pas een enorme crisis de vakkundige experts op het feit wijst dat het <em>schulden<\/em> zijn die als geldkapitaal fungeren; dan worden ze tijdelijk door de twijfel geplaagd of en in hoeverre alles legitiem en economisch solide is \u2013 en komen, volkomen terecht, tot de conclusie dat in een dergelijk twijfelgeval de staat met zijn macht de rijdomskwaliteit van hun producten moet redden en de geldidentiteit ervan moet waarborgen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dus als het al iets heeft van zwendelarij dat financi\u00eble instellingen de speculatie op schulden als een zeker beschikbare bron van inkomsten behandelen en ze dan zelfs in de vorm van waardepapieren laten circuleren: als geldkapitaal met \u201cgroeigarantie\u201d, dan is de verklaring des te noodzakelijker hoe een dergelijke manier van zakendoen <em>het<\/em> centrale, voor het markteconomische systeem onontbeerlijke, alle andere branches dominerende en daarboven uitstekende handwerk wordt en waarom het dat moet worden. <strong>6)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Onze uitleg laat zich methodisch zo samenvatten \u2013 alle details staan in de tekst; en in aanvulling 2 volgen nog enkele opmerkingen die bij Marx aanknopen \u2013 : de macht van het financierskapitaal bestaat uit de aanwending van de macht die het geld door de kapitalistische uitbuiting van de arbeid krijgt, zodat dit ding als zijn eigen bron fungeert. Daarmee zijn de vrees en het verwijt hopelijk overbodig dat met een dergelijke analyse van de macht van het financierskapitaal de kritiek van Marx op de waardeschepping door arbeid in twijfel zou worden getrokken: als de krediet-business met al zijn escalatiestappen op het regime van het geld over arbeid en rijkdom berust en dit regime, door de macht van het recht verzelfstandigd, tot middel van <em>zijn<\/em> verrijking maakt, dan weerspreekt dat geenszins de kritiek van Marx. Integendeel!<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>5)<\/strong> Op onbegrip is vooral de aanwijzing gestoten dat de rijkdom die het financierskapitaal cre\u00ebert van de macht van deze branche getuigt: macht zou toch geen economische categorie zijn. Het is goed mogelijk dat juist sommige kritische mensen <em>macht<\/em> in samenhang met de kredietbranche slechts als politiek-moreel verwijt kennen; in die zin dat te grote invloed van de haute finance de democratische wilsvorming in het land zou vervalsen en dat de rechtschapen middenstand onder arrogante bankiers zou lijden; en zo\u2019n verwijt zou inderdaad niets te maken hebben met politieke economie; maar zoiets wordt met onze analyse niet bedoeld. Het gaat veeleer om het gebruik dat het financierskapitaal van zijn door de politieke macht toegekende en doorgedreven bevoegdheid maakt om bij zijn krediet- en kapitaalmarktbusiness volgens zijn eigen belangen en berekeningen de <em>macht van het geld<\/em> in te zetten: door zich deze macht toe te eigenen, daarover te disponeren, ze aan de overige zakenwereld toe te bedelen en zodoende daarvan zelf te profiteren. En als wij over de <em>macht van het geld<\/em> praten dan zeker niet in de zin van het alledaagse gezeur dat \u201cgeld de wereld regeert\u201d: wij bedoelen daarmee de private commandomacht waarover de nagetelde en gematerialiseerde waarde in de economie van de burgerlijke maatschappij van overheidswege beschikt. De categorie <em>waarde<\/em> drukt immers niets anders uit dan de wettelijke, dus gewelddadige <em>subsumptie<\/em> van arbeid, rijkdom, natuur en wetenschap onder de heerschappij van het eigendom. De kapitalistische productiewijze die zich helemaal wijdt aan de vermeerdering van de waarde is daarom \u00fcberhaupt niets anders dan de <em>politieke economie van de macht van het eigendom<\/em>.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>6)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Wij zijn trouwens niet onder de indruk als men ons tegenwerpt dat dit soort argumenten bij Marx niet zouden voorkomen: sommige verworvenheden van het financierskapitaal, bijvoorbeeld degene die in de momentele crisis zoveel onheil stichten, kon Marx werkelijk niet kennen; en over degene die in zijn tijd al bestonden, zegt hij aan het begin van het 25. hoofdstuk over \u201c<em>Krediet en fictief kapitaal<\/em>\u201d in deel 3 van \u201cHet kapitaal\u201d: \u201cDe diepgaande analyse van het kredietwezen en de instrumenten die het zich cre\u00ebert (kredietgeld etc.), ligt buiten ons plan.\u201d (MEW 25, pagina 413) Wij kunnen het theoretisch en moreel ook verwerken wanneer wij bij onze analyse tot andere resultaten komen dan Marx en Engels en bij hen gebrekkige of verkeerde verklaringen zouden ontdekken. Tenminste wat de bepaling van het te verklaren onderwerp betreft zijn wij het eens met de auteur van \u201cHet kapitaal\u201d. In het 32. hoofdstuk van het 3. deel over \u201cgeldkapitaal en werkelijk kapitaal\u201d schrijft hij bijvoorbeeld: \u201cDe accumulatie van het leenbare geldkapitaal drukt dus niets anders uit dan het feit, dat alles geld waarin het industri\u00eble kapitaal zich tijdens het proces van zijn kringloop verandert, niet de vorm aanneemt van geld dat de reproductieven voorschieten, maar van geld dat ze lenen; zodat inderdaad het voorschot van het geld, dat in het reproductieproces moet gebeuren, als voorschot van geleend geld verschijnt. Inderdaad leent op basis van het commerci\u00eble krediet de een aan de ander het geld dat hij in het reproductieproces nodig heeft. Dit neemt nu echter de vorm aan dat de bankier, aan wie een deel van de reproductieven het leent, het aan het andere deel van de reproductieven leent waarbij de bankier dan als zegenbrenger verschijnt; en tegelijkertijd dat dit kapitaal volledig in handen van de bankiers als tussenpersonen geraakt.\u201d ( pagina 522) Marx wil hier verklaren hoe het \u201cwerkelijke\u201d kapitaal, het vermeerderingsproces van de \u201creproductieven\u201d, als bron van het leenkapitaal fungeert. Ons gaat het in dit opstel om de analyse van de \u201cvorm\u201d waarin het proces van de reproductie van het kapitaal op basis van het kredietsysteem \u201cverschijnt\u201d. Dat deze verschijningsvorm in de absurde wereld van het kapitaal geen bijkomstige illusie is, maar immanent is aan de economische natuur van deze wereld waarin \u00fcberhaupt alles \u201cverkeerd verschijnt\u201d, is bij de hegeliaans geschoolde criticus van het kapitaal vanzelfsprekend.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>2. De kapitaalmarkt en zijn handelsartikelen<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0\u00a0\u00a0 Over obligaties, aandelen en andere \u201cproducten\u201d<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong>Op de kapitaalmarkt worden schulden als zich vermeerderend geldkapitaal verhandeld. En als de krediet-business zelf, zo is ook het veranderen van schulden in winstgevende papieren een <em>rechtsaangelegenheid<\/em>: de kapitaal-\u201ceigenschap\u201d van een waardepapier is een product van het eigendomsrecht, bestaat namelijk uit de rechtsgeldige definitie van schuldverhoudingen <em>als<\/em> rechtsaanspraak op geldwinst uit andermans zaken. Wat anders in het kapitalistische productie- en circulatieproces gebeurt: het behoud en de vermeerdering van een geldvermogen, dat behelst het waardepapier in de vorm van wettelijke condities die de ontvangst, eventueel de restitutie alsook de rentebetaling of andere waardetoenamen van de belegging regelen. Bij het defini\u00ebren van schuldverhoudingen als geldkapitaal hebben de financi\u00eble kapitalisten, het eigendomsrecht creatief gebruikend en verder ontwikkelend, tal van varianten gecre\u00eberd die in wezen hoe meer van elkaar verschillen hoe minder ze gelijkenis met de pure kredietverhouding vertonen. Daarbij komt in de plaats van de schuldeiser-schuldenaar-betrekking de concurrentieverhouding tussen emittent resp. verkoper en belegger; deze verhouding beslist in de praktijk over de kapitaal-\u201ckwaliteit\u201d van het verhandelde papier; principieel daarover of het \u00fcberhaupt als een stuk geldkapitaal erkenning krijgt. Daarbij wordt over de <em>prijs<\/em> van de waar gemarchandeerd; en dat betekent hier dat in de concurrentie tussen aanbieder en vrager over de <em>grootte <\/em>van het geldkapitaal \u2013 waarvan het waardepapier de vermeerdering belooft \u2013 en daarmee over het daaraan verbonden <em>rendement<\/em> of ook over de grootte van de beloofde opbrengst en daarmee over de te investerende geldsom wordt beslist \u2013 dus over de <em>kwaliteit<\/em> van het schuldpapier <em>als<\/em> gewaarborgd vermeerderingsproces en daarmee tegelijk over de <em>kwantiteit<\/em> van de waarde die dit proces van wettelijk geregelde vermeerdering doorloopt. Afhankelijk van de constructie van de belegging gebeurt dat op verschillende wijze en met verschillende consequenties.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">&#8211; Aan het ene einde van de scala, nog dicht bij de krediet-business van de banken, staan de <em>obligaties<\/em> die door potente kredietnemers \u2013 grootondernemingen, staten <strong>7)<\/strong>, de banken zelf \u2013 worden \u201cuitgegeven\u201d. In hun elementaire vorm beloven ze een vaste rente voor een vast beleggingsbedrag en worden op een vaste termijn voor de nominale uitgifteprijs teruggenomen. Het verschil met normale schulden is echter ook eenvoudig te herkennen: formeel wordt er geen geldsom tegen rente verkocht \u2013 zoals bij de verstrekking van krediet \u2013 maar een aanspraak op opbrengst tegen een geldsom. Handelsobject is een rentegevende belegging die als zodanig tot de vervaldag steeds kan worden doorverkocht. Soms verwijst de emittent met zijn obligatie naar bijzondere economische activiteiten die hem regelmatig inkomsten opleveren of die hij als zekere en lonende investering beschouwt; dat moet dan de geloofwaardigheid van het recht op opbrengsten onderstrepen dat hij als een echt stuk geldkapitaal wil verkopen. De banken hebben technieken ontwikkeld om door hen verstrekte kredieten, reeds weggegeven geld, onder verwijzing naar hun rechtsaanspraak op stipte schuldenaflossing in de vorm van zich vermeerderende waarde te veranderen en als instrument te gebruiken voor de herfinanciering van hun zaken door dat ding te verkopen. In ieder geval wordt met een obligatie de rentebetaling gedegradeerd tot vanzelfsprekende voorwaarde voor de definitie van een schuld als geldvermogen en de <em>kredietwaardigheid<\/em> van de emittent verzilverd. Daarom beslist de seriositeit van het aangeboden papier over de hoogte van het rente-rendement waarvan de emittent zijn obligatie moet voorzien om investeerders aan te trekken. En de kritische vergelijking \u2013 qua hoogte en zekerheid \u2013 van de beloofde opbrengsten met alternatieve geldbeleggingen beslist reeds bij de emissie van het papier en vervolgens bij elke verdere verkoop over de dagkoers ervan, dwz. over de actuele <em>werkelijke <\/em>grootte van het gerepresenteerde kapitaal in verhouding tot de nominale uitgifteprijs en daarmee over het werkelijke rente-rendement in tegenstelling tot het beloofde. <strong>8 )<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">&#8211; Aan het andere einde van de scala wordt dezelfde berekening nog veel extremer doorgevoerd. In de handel met <em>aandelen<\/em> \u2013 waardepapieren zonder terugnameplicht van de emittent \u2013 die als eigendomsaandeel in de emitterende onderneming gelden en blijvende participatie in de opbrengsten ervan garanderen. De onderneming beoogt hierbij vreemd geld onherroepelijk tot haar eigen kapitaal te maken, ze wil dus de (juiste) indruk wegnemen dat het hierbij om andermans, zelfstandig voortbestaand geldvermogen gaat en het ontvangen krediet het karakter van een schuldverhouding heeft. Deze tegenstrijdigheid realiseert het aandeel via de wettelijke kunstgreep tussen het object van de eigendomstitel, het stamkapitaal van de onderneming, en de eigendomstitel zelf en het nut ervan, de participatie in de winsten van de onderneming, te scheiden. Het geld dat door de emissie van aandelen wordt ingezameld, staat de onderneming als haar eigen kapitaal ter beschikking. Omgekeerd wordt de re\u00eble grootte van het geldkapitaal, dat het aandeel representeert, niet bepaald door het kapitaalvoorschot waarmee de onderneming haar zaken doet, maar in eerste instantie door de opbrengsten die de aandeelhouders in het vooruitzicht worden gesteld: hun toekomstige inkomsten worden geanticipeerd en \u201cgekapitaliseerd\u201d, dwz. als rentes van een kapitaalsom berekend; daarbij dienen de algemeen gebruikelijke rentevoet alsook de rendementen van kapitaalbeleggingen, die ter vergelijking worden aangevoerd, als aanwijzingen en aanknopingspunten. Vermoedens over de conjunctuurontwikkeling in het algemeen en de vergelijkende inschatting van de winstvooruitzichten van de onderneming in het bijzonder, de speculatie op verandering van het renteniveau en vele andere extra gezichtspunten maken deel uit van de berekeningen waarmee aanvankelijk de emittent en de markt, maar dan ook verkoopwillige aandeelhouders en ge\u00efnteresseerde investeerders met elkaar concurreren. Uit hun handelsactiviteiten resulteert de aandelenkoers die op moderne beurzen om de paar seconden wordt vastgesteld en medegedeeld omdat de koersverloop zelf een belangrijk, als niet het belangrijkste fundament vormt voor de speculatie op de verdere ontwikkeling van het kapitaalvermogen, dat het aandeel behelst, en daarmee op de waardeontwikkeling van het aandeel zelf. Zo leidt het aandelenkapitaal een eigen leven naast de gang van zaken van de onderneming die de papieren heeft \u201cuitgegeven\u201d: op basis van louter speculatieve prognoses en circulaire invloedfactoren \u2013 en juist deze eigenbeweging is de alles bepalende economische factor. Want die beslist bindend, voortdurend en steeds opnieuw over de waarde en de rendementvooruitzichten van de eigendomsaandelen in de onderneming waarin de aandeelhouders hun geld hebben ge\u00efnvesteerd, dus daarover wat de sommen die de beleggers in de speculatie op aandelen hebben gestoken als belegd kapitaal deugen, en daarom ook over hun grootte. Daarmee wordt ook bepaald wat de onderneming zelf met haar kapitalistische vermogens en hun commerci\u00eble aanwending \u2013 met haar fabriekshallen en kantoren, haar machines en magazijnen, haar patenten en marktaandelen, haar rendabele arbeidsplaatsen en al haar \u00a0personeel \u2013 daadwerkelijk waard is, namelijk als verrijkingsmiddel voor haar bezitter deugt. De beurswaarde \u2013 de waarde van alle aandelen van de onderneming volgens de beurskoers \u2013 becijfert, permanent dalend en stijgend en voortdurend schommelend, de prestatie die de onderneming <em>voor de kapitaalmarkt<\/em> levert; de beurswaarde meet de financi\u00eble macht waarmee de onderneming zelf zaken doet <em>en<\/em> de macht waarover de bezitters ervan, de aandeelhouders, beschikken. <strong>10)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Niet alleen van de \u201cgewone\u201d kapitalistische zakenwereld, maar ook van de sfeer van het <em>grondeigendom<\/em> heeft het financierskapitaal zich meester gemaakt, en dat op een zeer speciale wijze. Dat de grond, waarop ook in de markteconomie alle activiteiten plaatsvinden, van overheidswege onderworpen is aan de priv\u00e9 beschikkingsmacht en dat het gebruik door vreemde belangstellenden voor de bezitter grondrente afwerpt, moesten de bankiers niet uitvinden. Bruikbaar vonden ze het feit dat de geldsommen die op deze basis uit een koopkrachtig interesse aan het gebruik van een grondstuk te behalen zijn, net als de renteopbrengst van een kapitaal kunnen worden gekapitaliseerd en zich \u2013 even goed als schuldverhoudingen \u2013 als geldkapitaal laten verhandelen. Dienovereenkomstig hebben ze aan hun diverse kapitaalmarkten een <em>vastgoedmarkt<\/em> toegevoegd waar zij en andere kapitaalkrachtige ge\u00efnteresseerden door de koop van grondeigendom hun geld in een belegging met een specifiek speculatief potentieel kunnen steken. Dergelijke investeringen gelden namelijk enerzijds als uiterst zeker daar de speculatie hier van het triviale feit profiteert dat het economische leven en het menselijke bestaan \u00fcberhaupt een plek nodig hebben waar ze plaatshebben en de bevrediging van deze elementaire behoefte als alles in de markteconomie geld kost. Anderzijds tendeert deze markt, volgens de experts, in bijzondere mate naar \u201cbubbelvorming\u201d hetgeen, zolang de \u201cbubbel\u201d niet \u201cbarst\u201d, geen nadeel en bovendien helemaal niet verwonderlijk is. De speculatie richt zich hier immers niet op de toekomst van lopende zaken met enigszins voorspelbare opbrengsten, maar op de mogelijke toekomstige belangstelling van uiteenlopende investeerders voor een heel bijzonder zakelijk fundament, namelijk een bepaalde standplaats. De grondprijzen die ze voortbrengt zijn daarom ten eerste extreem afhankelijk van de algemene en lokale conjuncturen van het kapitalistische zakenleven \u2013 gelden derhalve onder experts als gevoelige seismograaf om conjuncturele schommelingen waar te nemen \u2013 en ten tweede extreem rekbaar: naar duizelingwekkende hoogten wanneer het bouwrijp maken van een terrein voor een dringend zakelijk belang in het vooruitzicht staat of zou kunnen staan, en omgekeerd. Dus een enorme verlokking voor de kapitaalmarktprofi\u2019s via vastgoedfondsen en soortgelijke constructies de hele wereld te laten deelhebben aan het cre\u00ebren en vermeerderen van geldkapitaal dat met onroerend goed speculeert: gelegenheid voor een nieuwe soort waardepapierhandel. <strong>11)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Met deze en andere varianten volbrengt het financierskapitaal steeds dezelfde prestatie. Aan de ene kant verandert het schuldverhoudingen in geldkapitaal door betalingsverplichtingen van schuldenaars \u2013 dus de eigen of die van begeleide emittenten \u2013 tot basis van een speculatieve \u201ckapitaliserings\u201d-berekening te maken en als resultaat de kredietwaardigheid te verhandelen die het zich en zijn goede klanten toekent. Dit aanbod dat het zo cre\u00ebert richt zich wederom tot het financierskapitaal: dat fungeert aan de andere kant in opdracht of zelf als investeerder die niet simpelweg rente opstrijkt, maar met zijn betalingsbereidheid over de kapitaalkwaliteit en -kwantiteit van de te koop gestelde kredietverhouding beslist.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>7)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De bijzonderheden van staatsobligaties worden in deel 3 van dit opstel besproken \u2013 binnenkort in: Gegenstandpunkt.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>8) <\/strong>Voor de spaarklant die bij zijn beleggingsadviseur aandelen heeft gekocht, zijn de meestal marginale veranderingen van de dagkoers van zijn bezit onbeduidend: als die onder de uitgiftekoers daalt, kan hij zich daarmee troosten dat hij op de vervaldag zijn gehele investering terugbetaald krijgt \u2013 mits de emittent niet failliet gaat. Maar om te sparen zijn aandelen werkelijk niet gemaakt. Voor de profi\u2019s van de aandelenmarkt echter zijn ook minimale koersschommelingen, evenals geringe renteverschillen tussen alternatieve \u201cproducten\u201d, commercieel van belang en zelfs de basis voor een enorme bovenbouw van derivaten \u2013 daarover meer onder punt 5.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>9)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De uitgifteprijs van een aandeel wordt tegenwoordig meestal via een \u201cbookbuilding\u201d-methode bepaald: de onderneming presenteert in een \u201croadshow\u201d haar succesverwachtingen en laat dan belangrijke marktdeelnemers als op een veiling op de koers bieden: vervolgens wordt de intekening-koers vastgesteld \u2013 en in spanning afgewacht hoe men op de eerste beursdag daarop reageert.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>10)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De talrijke hybride mengvormen tussen obligatie en aandeel die dankzij de financieel-kapitalistische inventiviteit op de kapitaalmarkt te koop zijn, zijn voor professionele beleggers uitermate belangrijk, maar theoretisch maar beperkt interessant; vandaar dat ze hier niet worden besproken.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>11)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Een verhaal apart is het gebruik van hypothekenkredieten als basis voor dit soort derivatenhandel, waarvan de crash de momentele financi\u00eble crisis heeft veroorzaakt.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>Aanvulling 2: over het \u201cfictieve kapitaal\u201d (Marx) en zijn re\u00eble macht<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong>Marx kenmerkt de handelsartikelen van de kapitaalmarkt als \u201c<em>fictief<\/em>\u201d <em>kapitaal<\/em>. Daarmee schrijft hij hen de bestemming en prestatie toe als bron van geld te fungeren \u2013 dus: <em>kapitaal<\/em> te zijn. Tegelijkertijd maakt hij een onderscheid tussen dit kapitaal <strong>12) <\/strong>als een soort ide\u00ebel surrogaat en zulke geldvermogens (met dezelfde bestemming en prestatie) \u2013 hij noemt ze in dit verband het kapitaal van de \u201creproductieven\u201d \u2013 die als beschikkingsmacht over productiemiddelen en als commandomacht over arbeidskrachten worden ingezet om winstgevende waren te produceren en hun eigenlijke waarde, namelijk de ruil-waarde door de verkoop te \u201crealiseren\u201d. Een dergelijk vermeerderingsproces is in zoverre <em>niet<\/em> \u201cfictief\u201d als het gebruik maakt van de arbeid, de productiemiddelen en producten waarmee de maatschappij zich reproduceert. Dankzij deze manier van aanwending heeft dit geldvermogen de eigenaardige erenaam \u201cre\u00eble economie\u201dgekregen en het kapitaal in het algemeen het compliment <em>het <\/em>instrument te zijn waardoor \u201cwij met z\u2019n allen\u201d in het genot komen van welvaart en vooruitgang. Realiteit is <em>deze<\/em> fictie echter slechts in een cynische zin: waar de kapitalistische productiewijze heerst, zijn de productie, het gebruik van nuttige goederen en de reproductie van de maatschappij zelf volledig afhankelijk van hun respectievelijke functie in het kapitalistische vermeerderingsproces. Krachtens de macht die het eigendom toekomt \u2013 en die de wetgevende geweldmonopolist garandeert \u2013 is elke welvaart tot het laagste overlevingsniveau aan de priv\u00e9-macht van het geld en het doel onderworpen van geld meer geld te maken. Het regime van het kapitaal degradeert arbeid en rijkdom tot bronnen van de <em>macht over<\/em> arbeid en rijkdom: tot bronnen van de <em>waarde<\/em> die als geld stoffelijk bestaat. In deze cynische zin is het loflied op het voorgeschoten geld echter volkomen terecht: omdat in de re\u00eble markteconomie alles voor het maatschappelijke levensproces materieel noodzakelijke voor geld \u2013 en zonder geld helemaal niets \u2013 te krijgen is en omdat het materieel nuttige wat daar gebeurt in dienst staat van het geld, namelijk van zijn vermeerdering, draait in dit systeem inderdaad alles om kapitaal en om niets anders. Al het produceren en consumeren zijn functionele elementen in het economische proces waarvan aan het begin als noodzakelijke en toereikende voorwaarde een hoeveelheid geld en aan het einde als doel en resultaat van het proces een grotere hoeveelheid geld staat, dus <em>waarin de potentie van het geld tot zelfvermeerdering<\/em> zich verwezenlijkt. <strong>13)<\/strong> Het economische succes van dit proces is volgens de grondregels van deze economie uitsluitend een kwestie van de daarvoor ingezette hoeveelheid geld.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Daarmee is <em>het financierskapitaal<\/em> aan zet. Juist deze banale kwintessens van de kapitalistische productiewijze \u2013 door Marx samengevat in de formule <em>G-G\u2019 <\/em>(geld &#8211; meer geld) \u2013 is immers het <em>standpunt <\/em>van waaruit de kredietsector actief wordt. Deze sector gaat er nu eenmaal van uit dat voor het enige economische succes dat in dit systeem telt niets anders nodig is \u2013 maar dat absoluut \u2013 dan datgene waarover hij als bevoegde eigenaar van het geldvermogen van de maatschappij beschikt: voldoende geld. Hij fungeert als instelling voor het toebedelen van dit cruciale middel aan de zakenwereld en stelt zich daarbij onverschillig op tegenover alle materi\u00eble voorwaarden, noodzakelijkheden en noden van het re\u00eble kapitalistische vermeerderingsproces: hij reduceert ze tot de essentie, en wel zo \u201ceendimensionaal\u201d als het hoort, namelijk tot een kwantum geldbehoefte. Hij heeft uitsluitend belangstelling, als elke kapitalistische onderneming, voor de grootte van de geldbehoefte en het uitzicht op een behoorlijk rendement; in tegenstelling tot de ondernemingen uit andere branches is het hanteren met deze twee grootheden echter zijn enige economische activiteit. Dat tussen \u201cG\u201d en \u201cG\u2019\u201d enigerlei productie en handel moet plaatsvinden, veronderstelt een geldkapitalist als een vanzelfsprekendheid; deze activiteiten worden door anderen afgewikkeld en liggen buiten zijn bevoegdheid; hij is wel bevoegd om <em>middels het doorgeven<\/em> van de potentie van het geld waarover hij beschikt, zijn eigen vermeerdering te bewerkstelligen.<em> Deze macht van het geld<\/em> is voor hem een <em>economisch feit<\/em>; daarvan lucratief gebruik te maken is zijn economisch m\u00e9tier.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Het ligt in de logica van dit zakendoen dat het niet blijft bij het acquireren en verstrekken van beschikbare geldsommen. Wanneer de financi\u00eble ondernemingen de beschikkingsmacht over het geaccumuleerde geldvermogen van een markteconomie in handen hebben en als onontbeerlijke kredietgevers voor de \u201cre\u00eble economie\u201d fungeren; als de economische wereld alleen nog uit behoefte aan kapitaal en uit geld bestaat dat erop wacht kapitaal te worden en de financi\u00eble ondernemingen beide zo succesvol samenbrengen dat ze zich in staat achten iedereen voor veelbelovende zaken krediet te verschaffen en aan elke geldsom een recht op vermeerdering toe te kennen; als de macht van het geld tot zelfvermeerdering in hun balansen een betrouwbaar economisch feit is geworden: dan is voor hen niets vanzelfsprekender dan hun macht over de kapitalistische potentie van elk geld zelf tot <em>voorwerp<\/em> van hun zaken te maken. Uit hun betrouwbaarheid inzake kredietkwesties, hun toegang tot geld en bronnen van geld slaan ze \u2013 letterlijk \u2013 munt doordat ze geld dat hen werd toevertrouwd of dat door of via hen wordt weggegeven op basis van de daarmee verbonden renteplicht de kwaliteit van een zichzelf vermeerderend geldvermogen toekennen en waardepapieren op de markt brengen die deze kwaliteit quasi stoffelijk en kwantitatief becijfert representeren. Met deze operatie <em>vervangt <\/em>het financierskapitaal de prestatie die het geld anders daardoor volbrengt dat het als voorschot voor het cre\u00ebren van rendabele werkgelegenheid \u2013 dus: voor winstmakerij door uitbuiting \u2013 wordt gebruikt. Vergeleken met dit \u201cre\u00ebel-economische\u201d vermeerderingsproces is het proces dat het financierskapitaal wettig bindend belooft \u201cslechts\u201d <em>gefingeerd<\/em>. De <em>macht<\/em> die het zo toepast is echter helemaal niet fictief. En het <em>resultaat<\/em> is zo re\u00ebel als het eindproduct van alle kapitalistische vermeerderingsprocessen: toegangs- en beschikkingsmacht belichaamd door geld.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Want de macht van het financierskapitaal \u2013 dat hoort immers ook bij de vergelijking met het <em>re\u00eble <\/em>\u201creproductieve\u201d kapitaal \u2013 beperkt zich niet tot het commando over een onderneming waarvan het personeel het voorgeschoten kapitaal winstgevend vermeerdert. Deze macht berust op de wettelijk geoorloofde toegang tot de prestaties van het verstrekte geld in alle ondernemingen van alle branches, en ze bewerkstelligt een <em>re\u00eble samenvatting<\/em> van de in het markteconomische <em>systeem<\/em> ingezette macht van het geld <em>in de balansen van de financi\u00eble sector<\/em>. Daarin verschijnt de totale economische potentie van een kapitalistisch zakenleven als de economische prestatie van het geldkapitaal. De succescijfers die de ondernemingen van de \u201cre\u00eble economie\u201d produceren, verschijnen als deelfactoren van de gehele zelfvermeerderingsmacht van het geld waarover de financi\u00eble instellingen beschikken: als alternatieven voor de aan materi\u00eble voorwaarden, marktcondities en dergelijke gebonden realisering van deze potentie.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>12)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">In deel 3 van \u201cHet kapitaal\u201d behandelt Marx uitvoerig de argumenten waarmee de Britse financi\u00eble lobby destijds de identiteit van hun zakenbelangen met de behoeftes van het productieve kapitaal en van het handelskapitaal beweerde en de wetgeving in die zin wilde be\u00efnvloeden. In dit verband legt Marx uit dat de geldvermogens die in de vorm van waardepapieren bestaan pure creaties van de bankenbranche zijn, die niets toevoegen aan het productieve vermogen van de maatschappij en waarvan de toename en vermindering noch de accumulatie van het industri\u00eble kapitaal weerspiegelen, noch overeenkomen met de behoeftes \u2013 hetzij naar betalingsmiddelen, hetzij naar leenkapitaal \u2013\u00a0 van de producerende en handel drijvende ondernemingen. Bij dit soort rijkdom gaat het dus om het noodzakelijke product van de financi\u00eble branche. ( Na te lezen in \u201cHet Kapitaal\u201d, deel 3, pagina 482 en volgende)<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>13)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">In de \u201cre\u00eble economie\u201d is deze absurde consequentie van de productie<em>verhouding<\/em> \u2013 de productiekracht van het geld \u2013 algemeen erkend als het cruciale succescriterium voor \u201cde economie\u201d: als <em>economische grootheid<\/em> ( hetzij dat men over \u201cwinstvoet\u201d, hetzij dat men simpelweg over de \u201crentabiliteit\u201d van het kapitaal praat) meet ze de opbrengst uit elke economische activiteit aan het voorgeschoten geld \u2013 en beslist of en in welke mate een productieve handeling \u201cmarkteconomisch zinvol\u201d is. De nieuw geproduceerde rijkdom verschijnt als \u201cspruit\u201d van de voorgeschoten geldsom; wat een onderneming en een \u201cnationale economie\u201d \u00fcberhaupt aan consumeerbare rijkdommen en aan groei tot stand brengen, wordt het kapitaal als zijn productiviteit toegerekend. De berekening dat meer inzet van kapitaal tot stijging van de winstvoet leidt, klopt weliswaar slechts tijdelijk en alleen als een onderneming door prijsverlagingen van haar waren concurrentievoordelen behaalt; en op den duur en in totaal treedt het tegenovergestelde effect op \u2013 Marx noemt dat \u201cde tendenti\u00eble daling van de winstvoet\u201d \u2013 en blameert de opvatting dat de productiekracht van het kapitaal werkelijk en uiteindelijk uit de hoeveelheid aangewend geld bestaat (en niet, ter herinnering, uit de daarin gematerialiseerde en gekwantificeerde commandomacht van het eigendom over de tot bron van inkomsten gemaakte maatschappelijke arbeidsprestatie). Maar daarmee is de schijn van de zelfstandige productiekracht van het geld niet verdwenen: er wordt immers daadwerkelijk uitsluitend onder het commando en voor de vermeerdering van het eigendom gewerkt. En in de volledig absurde wereld van het financierskapitaal is het behaalde rendement werkelijk niets anders dan een wettelijk gefundeerde, naar de grootte van de ge\u00efnvesteerde geldsom en het overeengekomen opbrengstpercentage berekende hoeveelheid financi\u00eble beschikkingsmacht.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>3. Het vermeerderingsproces van het financierskapitaal op de kapitaalmarkt:<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0\u00a0\u00a0 Over portefeuilles en hun optimalisering<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De rijkdom van de zakenwereld die in de financi\u00eble sector actief is of haar vermogen laat \u201cwerken\u201d, verschijnt als een kolossale opeenhoping van waardepapieren; het verhandelen ervan is haar belangrijkste bron van inkomsten. Want elk enkel waardepapier belooft weliswaar rente, dividend of soortgelijke opbrengsten, maar de profi\u2019s van de effectenhandel nemen er geen genoegen mee om de uitbetalingen ervan af te wachten en de binnenkomende sommen te verbruiken of opnieuw te beleggen. Als beheerders van eigen en vreemd geldvermogen houden ze zich voortdurend bezig met de herschikking van waardepapier-portefeuilles. Om hun waarde te verhogen, veranderen ze permanent de samenstelling van kapitaalbeleggingen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De stof voor dit zakendoen wordt regelmatig in rijkelijke hoeveelheid nageleverd. Want aan de ene kant van de kapitaalmarkt concurreren de emittenten van waardepapieren om bijval voor hun aanbod. En omdat allen in principe met dezelfde waar handel drijven \u2013 met schulden als geldkapitaal \u2013 proberen ze door verschillen in de condities hun respectievelijke producten bijzonder attractief te maken. Daarvoor kiezen ze het soort waardepapier waarmee ze van plan zijn om hun zaken te (her-)financieren; binnen het gekozen segment trachten ze enerzijds met de hoogte van de beloofde opbrensten, anderzijds met de zekerheid ervan, dus met de grootte en betrouwbaarheid van hun financi\u00eble macht indruk te maken op investeerders en concurrerende aanbiedingen te overtreffen. Zij stoten daarmee op congeniale geldbeleggers \u2013 het zijn immers steeds dezelfde financi\u00eble genie\u00ebn die afwisselend als aanbieders en vragers optreden. Die leggen de aanbiedingen langs dezelfde meetlat en vergelijken ze met elkaar; en waar emittenten, investeerders en vermogensbeheerders het eens worden over koop en verkoop, daar fixeren ze de grootte en het rendement van het verhandelde geldkapitaal, om beide gegevens in de loop van hun handel voortdurend te wijzigen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Deze permanente vaststelling en verandering van de verhandelde vermogenswaarden betreffen niet alleen de nieuwe waar, maar ook elke voorhanden collectie papieren. Ook daar telt namelijk alles als verliesbrenger wat minder rendement belooft dan een koopbaar alternatief; omgekeerd waarderen slechtere alternatieven, die niettemin kopers vinden, de betere op. Zo nemen alle waardepapieren ononderbroken ide\u00ebel deel aan de handel in kapitaalbeleggingen en ze zijn dan ook door de permanent veranderde resultaten zelf getroffen: de door de handel \u201cvastgestelde\u201d, namelijk voortgebrachte koersen veranderen direct de waarde van alle portefeuilles en confronteren hun bezitters resp. beheerders met de vraag of de te boeken winsten en verliezen \u2013 die daarom ook \u201cboekwinsten\u201d resp. \u201cboekverliezen\u201d heten \u2013 \u00a0door de daadwerkelijke uitruil, namelijk door verkoop van voorhanden en koop van nieuwe papieren \u201cgerealiseerd\u201d moeten worden of niet. Afhankelijk van de beslissing groeit en krimpt de financieel-kapitalistische rijkdom. De vermeerdering en accumulatie ervan gebeurt dus <em>in<\/em> en <em>door de handel<\/em> met zijn elementen. Dat de beloofde opbrengsten stipt binnenkomen, is <em>een factor<\/em> van dit vermeerderingsproces: in principe als zeker verondersteld, maar soms ook, afhankelijk van de stand van zaken omtrent de speculatie, ontbeerlijk, in ieder geval niet meer en niet minder dan <em>een<\/em> belangrijk factor \u2013 en de uitbetaalde opbrensten zijn niet meer en niet minder dan een bruikbaar middel: voor de actieve optimalisering van het totale kapitaal waarover een geldkapitalist beschikt. Dat hij de groei van zijn vermogen niet zijn schuldenaars toeschrijft, maar aan zijn bekwame speculatie wijt, is dan ook gerechtvaardigd. <strong>14) <\/strong>Want zo vindt in deze branche inderdaad kapitaalgroei plaats: door de circulatie, de accumulatie en de herschikking van vermogenstitels; via hun verkoop herfinanciert de speculatie zich om vervolgens weer en op grotere schaal te speculeren. \u201cFictief\u201d kapitaal accumuleert door een handel die aan de ene kant de financi\u00eble macht van de waardepapier-emittent bevestigt en aan de andere kant die van de investeerder versterkt; een handel die dus de rijkdom van speculerende aanbieders door speculatieve vraag, en omgekeerd de rijkdom van de vragers door lonende aanbiedingen laat groeien; die zodoende alle deelnemers in staat stelt om nieuwe en grotere zaken te doen. In de verhoogde omzet met groeiende kredietsommen en met papieren met stijgende koersen, in het cirkelachtige verkeer tussen steeds meer en vooral steeds potentere marktdeelnemers, in het behalen van handelswinst, provisies en groeiende vermogenswaarden viert de macht van het geld tot zelfvermeerdering hoogtij: <em>kapitaalproductiviteit<\/em> in reincultuur. <strong>15)<\/strong><\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>14)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Potente kapitaalmarktspelers ondersteunen hun speculatieve vooruitziende blik graag met \u201cinsiderkennis\u201d en \u201cmarktinterventies\u201d: met koop en verkoop van waardepapieren op basis van niet algemeen toegankelijke informatie over de commerci\u00eble ontwikkeling van de emittent van de betreffende waardepapieren resp. met transacties die hun koers in de gewenste richting brengen; na het realiseren van de behaalde boekwinsten mag dan weer \u201cde vrije markt vrij spel krijgen\u201d. Het belang aan dergelijke \u2013 door de concurrenten en een neutraal toezicht als \u201coneerlijk\u201d gehekelde, wellicht zelfs strafbare \u2013 methoden en hun toepassing nemen aanzienlijk toe in verband met de termijnhandel die onder punt 5 wordt besproken.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>15)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De grenzen van de koopkrachtige behoefte van de maatschappij vormen geen belemmering voor de groei van de financi\u00eble zaken. De belangstelling voor geldkapitaal uit schulden, zowel voor het voortbrengen als voor het verkrijgen, is principieel nooit verzadigd; en dat hoe minder, hoe kritischer ze ageert en omzichtig geconstrueerde waren eist waarin de tegenovergestelde \u201ceigenschappen\u201d hoog rendement en betrouwbare zekerheid met elkaar verbonden zijn. En omdat de financi\u00eble instellingen als aanbieders en als vragers optreden, heerst er ook geen geldschaarste: zij moeten per slot van rekening het geld van de maatschappij winstgevend gebruiken; en in overeenstemming met hun publieke opdracht de zakenwereld van zakelijke middelen te voorzien, \u201cscheppen\u201d ze altijd en overal koopkracht waar lonende zaken dat vereisen en rechtvaardigen. Welke sommen aan dergelijk \u201cgiraal geld\u201d noodzakelijk zijn om de omzet van groeiende hoeveelheden \u201cfictief\u201d kapitaal te bewerkstelligen, is een kwestie van de \u2013 op dit gebied in ieder geval enorm hoge \u2013 omloopsnelheid van dit geldmiddel.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De accumulatie van het \u201cfictieve\u201d kapitaal wordt door de \u201ctendenti\u00eble daling van de winstvoet\u201d niet geraakt. Bedoeld is het paradoxale effect dat het kapitalistische gebruik van steeds grotere geldsommen een stijging van het kapitaalrendement beoogt, maar tegelijkertijd de groei van de winstvoet tegenwerkt omdat het geld zijn winstvoet nu eenmaal toch niet \u2013 in de zin van de grondstelling van dit systeem dat het geld zijn eigen bron vormt \u2013 uit zichzelf behaalt, maar uit de rendabele aanwending van vreemde arbeid die het juist daarom voortdurend reduceert (in het hoofdstuk over de kapitalistische crisis wordt deze paradox nog iets nader toegelicht). <em>Deze<\/em> tegenstrijdigheid kent de commerci\u00eble ruil van geld tegen een gewaarborgd recht op meer geld, de creatie van kapitaal uit schulden \u2013 logischerwijs \u2013 niet. In het hoofdstuk over \u201cgeldkapitaal en werkelijk kapitaal\u201d in deel 3 van \u2018Het kapitaal\u2019 noemt Marx het geval dat de accumulatie van het fictieve kapitaal zelfs gestimuleerd kan worden door een effect van de tendenti\u00eble daling van de winstvoet: \u201cHun waardebedrag\u201d \u2013 bedoeld zijn aandelen in naamloze vennootschappen \u2013 \u201cdwz. hun koersnotering op de beurs, heeft met het dalen van de winstvoet, voor zover dit, onafhankelijk van de specifieke bewegingen van het geldkapitaal, het eenvoudige gevolg is van de tendenti\u00eble daling van de winstvoet, noodzakelijkerwijs de tendens tot stijging, zodat deze imaginaire rijkdom, qua waardeuitdrukking van elk van zijn aliquote delen ten opzichte van de oorspronkelijke nominale waarde, alleen al om die reden in de loop van de kapitalistische ontwikkeling expandeert.\u201d (l.c. pagina 494)<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>4. De beurs, de \u201cre\u00eble economie\u201d en het maatschappelijke totaalkapitaal <\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong>De accumulatie van het financierskapitaal door het permanente speculatieve kopen en verkopen speelt zich grotendeels in het openbaar af. Op de beurs krijgen de aandelen van de ondernemingen van een enigszins afgegrensde kapitaal-vestigingsplaats hun koers. Daarnaast leveren offici\u00eble aandelenmarkten gegevens en aanknopingspunten voor de dagkoers van de respectievelijke papieren alsook voor de voorwaarden inzake rendement en zekerheid waaraan de schuldpapieren moeten voldoen om als geldkapitaal geaccepteerd te worden. Indices waarin de koersen van verschillende papieren volgens bepaalde rekenregels zijn samengevat, vermelden voortdurend hoe het gesteld is met de kapitaalkwaliteit en dus met de waardekwantiteit van uiteenlopende soorten en aggregaten van investeringen; ze becijferen de mate waarin de circulerende kapitaalbeleggingen resp. de daarin belegde geldsommen zich in hun zigzag-vormig gedocumenteerde veranderingen als verrijkingsmiddel hebben waargemaakt, \u201cindiceren\u201d dus de momentele stand van de accumulatie van afdelingen van het \u201cfictieve\u201d kapitaal en leveren daarmee een cruciaal aanknopingspunt voor een volgende ronde van hun waardebepaling.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Het vermeerderingsproces van het financierskapitaal op de kapitaalmarkt impliceert de financieel-kapitalisch doorslaggevende beoordeling van alle ondernemingen en vermeerderingsprocessen op het gebied van productie en handel: de beslissing over hun \u2013 actuele en toekomstige \u2013 bruikbaarheid <em>als<\/em> geldbelegging. De desbetreffende test beoogt voor stof voor de handel in waardepapieren te zorgen; in verband daarmee acht men speculatieve voorzichtigheid opportuun. Het inspecteren van de zakelijke behoeften op het gebied van industrie en commercie volgens de criteria van de handel in waardepapieren komt daarom in sommige gevallen tot een negatief oordeel, maar heeft in het algemeen helemaal geen restrictieve effecten. Veeleer komt het overeen met een algemene mobilisatie die niet zelden alles overtreft waartoe zakenlieden of ondernemingen zich op basis van de kredietlijnen van hun huisbanken in staat zouden hebben geacht. Allereerst en vooral wat de <em>groei<\/em> van hun kapitaal betreft: toegang tot de kapitaalmarkt betekent toegang tot nagenoeg onbeperkte investeringsmiddelen voor <em>rationaliseringen<\/em>; daarmee kunnen concurrentievoordelen en extrawinsten worden behaald voor de verovering van <em>nieuwe markten<\/em> alsook voor het oprichten van <em>nieuwe vestigingsplaatsen <\/em>overal ter wereld. Dergelijke investeringsoffensieven verwacht de kapitaalmarkt dan ook van de waardepapier-emittenten uit de \u201cre\u00eble economie\u201d; deze markt kijkt kritisch naar het voorbije zakensucces en beslist doorslaggevend over het actuele en toekomstige <em>gebruik<\/em> dat de ondernemingen van hun bedrijfsvermogens maken. En zulke ondernemingen die groei zonder werkelijke groei willen bewerkstelligen: door <em>overnames<\/em> van en <em>fusies <\/em>met andere ondernemingen <strong>16)<\/strong>, zijn zonder het belang en de middelen van de kapitaalmarkt al helemaal kansloos. De toegang tot deze groeimiddelen is de cruciale hefboom voor het concurrentievermogen van de ondernemingen; als zodanige radicaliseert hij de eerste en voornaamste deugd van de kapitalistische groei: bedrijfsgrootte op zichzelf is helemaal niets waard, ze eist veeleer per se <em>effici\u00ebntie<\/em>. De speculatie levert de maatstaf waaraan het zakelijke gebruik van productiemiddelen en arbeid moet voldoen: de \u201cperformance\u201d van de onderneming heeft de creatie van het \u201cfictieve\u201d speculatieve geldkapitaal en zijn creatieve accumulatie te rechtvaardigen. Ten opzichte van naamloze vennootschappen luidt het trefwoord: \u201c<em>shareholder value<\/em>\u201d; daarmee wordt op Angelsaksisch directe en compromisloze wijze duidelijk gemaakt dat de zelfverrijking van geldbeleggers de traditionele calculatie met \u201cre\u00ebel-economische\u201d markten relativeert; het beleggersbelang kan dan ook af en toe in conflict komen met de successtrategie\u00ebn van een management dat gehecht is aan vertrouwde producten en markten, en soms ook met staatsbelangen op\u00a0 industriepolitiek gebied. Daarbij hebben moderne ondernemingen uit alle branches sowieso zelf al het doel om met hun \u201cre\u00ebel-economische\u201d activiteiten de belangstelling van speculatieve investeerders te wekken; het belangrijkste succescriterium is een goede beoordeling van de papieren die ze emitteren; de aanvallen van branchevreemde opkopers die in de onderneming ongebruikt speculatief potentieel ontdekken en het management willen nopen dit \u201cvrij te maken\u201d \u2013 \u201csprinkhanen\u201d \u2013 <strong>17)<\/strong> weren ze af met een strategie die de methoden van de \u201cprivate equity fondsen\u201d anticiperend kopieert. <em>Innovatie en mobiliteit<\/em> zijn dus noodzakelijk: de kapitaalmarkt biedt gevestigde ondernemingen de kans om uit hun traditionele m\u00e9tiers te stappen en nieuwe sectoren te veroveren; zo kan het bijvoorbeeld gebeuren dat een staalfabrikant tot communicatieonderneming wordt etc. Bedrijfsoprichters met nieuwe zakenidee\u00ebn vinden op de kapitaalmarkt speculanten die zelf voortdurend op zoek zijn naar winstgevende idioterie\u00ebn waarin ze geld kunnen steken, het liefst vreemd geld, in de hoop dat in het ideale geval uit een software-knutselaar een wereldconcern wordt. Om te groeien heeft de handel in waardepapieren steeds opnieuw dit soort investeringen nodig. <strong>18)<\/strong> In de catalogus van eisen van het financierskapitaal staat daarom ook de roep om <em>privatisering<\/em> van zulke dienstverleningen die volgens traditie bij het takenpakket van de overheid horen: een investeerder hoeft niets te begrijpen van geneeskunde of waterleidingen, treinverkeer of pedagogiek om in dergelijke sectoren altijd hetzelfde, namelijk een onverzadigbare kapitaalbehoefte te ontdekken en uit universiteiten, verpleeginrichtingen en autosnelwegen lonende geldbeleggingen te vervaardigen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Ervan overtuigd dat economische \u201clandschappen\u201d om te \u201cbloeien\u201d niets anders nodig hebben dan kapitaal, daarvan echter een hoop, storten de hoofdrolspelers van de kapitaalmarkt zich niet alleen op ondernemingen waarvan ze het vermogen tot emissie van geldkapitaal in papiervorm nog niet ten volle benut achten, maar ook op naties waarvan volgens hun competente diagnose de economie onder kapitaalgebrek lijdt. Zij weten, eisen en offreren wat voor de therapie noodzakelijk is: de oprichting van een kapitaalmarkt waar geld \u2013 van buiten, maar ook al het geld dat zich dankzij hun expertise ter plaatse laat mobiliseren \u2013 in vrij verhandelbare opbrengstbeloftes kan stromen. Die moeten dan uiteraard, afhankelijk van de stand van zaken, bijzonder hoog uitvallen \u2013 juist als het slecht gesteld is met de economische potentie van het land \u2013 en door de verantwoordelijke overheid gegarandeerd worden \u2013 juist als die slechts over weinige en schaarse financi\u00eble bronnen beschikt \u2013 opdat een waardepapiermarkt opbloeit. Op deze wijze maakt het financierskapitaal heuse naties tot speculatie-object, en het cre\u00ebert zo voor zich \u00f3f een nieuwe basis \u2013 een alles omvattend, functionerend, winstgevend commando van het geld over de maatschappelijke arbeid \u2013 omdat de betreffende natie erin slaagt zich en haar volk tot vestigingsplaats voor financieel-kapitalistisch lonende \u201cre\u00ebel-economische\u201d zaken om te vormen, \u00f3f het reduceert het object van zijn speculatie tot bruikbare puinhopen. De resultaten van de \u201copenlegging\u201d heten dan in sommige gevallen \u201c transformatielanden\u201d, in andere gevallen \u201contwikkelingslanden\u201d; als de financi\u00eble wereld haar optimisme behoudt, praat ze over staten als \u201cemerging markets\u201d en bedoelt met \u201cmarket\u201d niets anders dan haar zakendoen: geldkapitaal genereren uit schulden.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Zo is het niet verwonderlijk dat de managers van het financierskapitaal de hele wereld als een opeenhoping van beleggingen beschouwen, betere en slechtere, gedane en mogelijke. Daarbij gaat het helaas niet om het geborneerde standpunt van mensen wier professie het nu eenmaal is om alle mogelijke kredieten te cre\u00ebren en deze winstgevend te verhandelen. De economische activiteiten op de kapitaalmarkt waardoor de kredietinstellingen vermogenswaarden accumuleren, stoot in de gehele zakenwereld op een behoefte die uit de gehele maatschappelijke productie, verdeling en consumptie van enigszins bruikbaar spul een aanwendingsgebied maakt voor de technieken van het financierskapitaal.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De <em>behoefte<\/em> richt zich op de beschikking over extra, <em>vreemd geld<\/em>, waarmee de prestatie van het kapitalistisch aangewende priv\u00e9-eigendom \u2013 de vermeerdering ervan \u2013 te verhogen valt. En deze behoefte beperkt zich geenszins tot handelskrediet en leenkapitaal, maar ontdekt nog in elke uitvinding van de geldeconomie een <em>instrument<\/em> dat toegang tot vreemd geld verschaft en de concurrentiestrijd om winst helpt te winnen. De bekende prestaties van een \u201cconcurrentiebestendige onderneming\u201d komen allemaal tot stand door de absoluut noodzakelijke gebruikmaking van deze instrumenten; ze behaalt haar successen als object en als subject van de speculaties die vindingrijke bankiers uitbroeden. In beide rollen \u2013 als object en als subject van financieel-kapitalistische berekeningen \u2013 \u201cbekennen\u201d industrie en handel voortdurend dat ze uitsluitend uit zijn op <em>vergroting van hun kapitaalmacht <\/em><strong>19)<\/strong>, en ze documenteren de <em>identiteit van het doel<\/em> dat een bank net zo nastreeft als een levensmiddelen- of autoconcern.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De uitgebreide medewerking van alle noemenswaardige ondernemingen van de \u201cre\u00eble economie\u201d aan de kapitaalmarkt waar ze als aanbieders en vragers optreden, laat overduidelijk zien wat \u201chet verschaffen van vreemd geld\u201d in deze sector van de economie betekent: onder gebruikmaking van de vergelijking geld = krediet in alle ge\u00ebtableerde varianten participeren de priv\u00e9 ondernemingen in de zakensuccessen van alle andere kapitalisten; de <em>eigen<\/em> kapitaalvermeerdering is het middel tot <em>verrijking via de groei van de concurrenten<\/em>; de kapitaalmarkt verschaft toegang tot alle winstgevende manieren om geld te investeren. Met hun regie over de handel in beleggingen fungeren banken en beurzen als <em>trustees van het kapitaal van de maatschappij<\/em>; en ze vervullen deze functie in de vorm van een <em>eigen business<\/em> waarvan de omvang hen in staat stelt om \u201cvoor eigen rekening\u201d mee te doen aan de door hen georganiseerde concurrentie om aandelen aan de totale groei van \u201cde economie\u201d <strong>20)<\/strong>. Zo nemen ze deel aan de concurrentie waarin hun collega\u2019s uit de \u201cre\u00eble economie\u201d proberen het cruciale bewijs voor hun concurrentievermogen te leveren: ze concurreren om de gunst van allen die kapitaal verhandelen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dit gebeuren bekrachtigt omgekeerd de opdracht aan de financi\u00eble instellingen om het beheer van het \u201cfictieve\u201d kapitaal gewetensvol uit te voeren en uit te breiden.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>16)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Over \u201cMergers &#038; Acquisitions \u2013 kapitaalconcentratie op globale schaal\u201d: Gegenstandpunkt 4-98<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>17)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dit soort zaken doen \u201cprivate equity ondernemingen\u201d: ze kopen ondernemingen op krediet om deze, belast met het opgenomen krediet en eventueel vakkundig uit elkaar genomen, naar de beurs te brengen, de waardepapieropbrengst op te strijken en de volgende onderneming in het vizier te nemen. Deze branche en detail in: Gegenstandpunkt 2-06<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>18)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De door Marx en Engels in deel 3 van \u201cHet kapitaal\u201d becommentarieerde praktijk van vindingrijke zakenlieden om \u201cre\u00eble\u201d ondernemingen voor te spiegelen om aan geld en krediet van speculatieve investeerders te komen, sterft daarom niet uit.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>19)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dat zou eigenlijk het vermelden niet waard zijn in een door overtuigde markt-bewonderaars overbevolkte wereld die een ding zeker weten: de zegenrijke productie van alle mogelijke waren en de daarmee verbonden werkgelegenheid moet renderen om plaats te vinden. Naar aanleiding van een crisis gaan deze slimme mensen echter op een andere toer en ontdekken een object en slachtoffer van financieel-kapitalistische \u201chebzucht\u201d, namelijk de \u201cre\u00eble economie\u201d; haar prestaties zouden in tegenstelling tot de pure zelfverrijking van de bankenwereld als enige weldaad te waarderen zijn. Ze ontkennen daarmee dat industrie en haute finance hetzelfde doel beogen en schetsen een beeld van het verkeer tussen de twee afdelingen van het zakenleven dat het kapitalistische karakter van beide betwist.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>20)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Het loont de moeite om hierover bij Marx na te lezen: \u201cHet kapitaal\u201d, deel 3, het 27. hoofdstuk: \u201cDe rol van het krediet in de kapitalistische productie\u201d.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Deze prestatie van het financierskapitaal \u2013 de centralisatie van het kapitaal als middel van de concurrentie \u2013 wordt uiteraard in de moderne markteconomie met haar pluralisme waargenomen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">&#8211; Als de publieke opinie, hevig geschrokken over de crisis, voortdurend een irre\u00ebel beeld schetst van de verhouding tussen de afdelingen van het kapitalistische zakenleven en zo het idee van de tegenstelling tussen \u201chet graaiende en het scheppende kapitaal\u201d politiek correct varieert, dan wordt de goede reputatie van de kredietbranche als dienstverlener voor de \u201cre\u00eble economie\u201d met haar behoefte aan investeringen niet weersproken, maar gecompleteerd met een verwijt dat een constructieve bijdrage levert aan het totaalbeeld: namelijk dat zelfs de meest miserabele minimumloon-werkgelegenheid afhankelijk is van de \u201cprestaties\u201d van de geldbranche.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">&#8211; Ook de treurige waarheid dat het bij de prestaties van de kredietbranche eerder om de uitoefening van macht over arbeid en bestaan gaat dan om trouwe diensten, heeft een vaste plek veroverd in de opvattingen van experts en leken. Aan de indices over de stand van de speculatie leest immers iedereen de gezondheidstoestand van \u201cde economie\u201daf \u2013 een kijk die gegarandeerd geen bezwaar behelst tegen dit soort algemeen belang, en al helemaal geen kritiek op de markteconomie met haar werkgevers en -nemers als wettelijke en economische basis.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">&#8211; Wanneer ten slotte overtuigde aanhangers van een vrije maatschappij zich verplicht voelen om van het vrije economische leven ook een stuk rechtvaardigheid te eisen, dan leggen ze zich graag toe op een kritiek die aan de bankenzaken en de \u201cmobiliteit\u201d van het kapitaal die de banken organiseren, de zijde van het priv\u00e9-bezit benadrukt. Diagrammen over de verdeling van kapitaalbezit, die voor anderen slechts \u201cde vervlechting van ondernemingen\u201d documenteren, zijn dan de reden om bezwaar te opperen tegen ongelijke verdeling, soms ook tegen de ondermijning van de concurrentie \u2013 ook een manier om de tegenstrijdigheid van de \u201copheffing van het kapitaal als priv\u00e9-eigendom binnen de grenzen van de kapitalistische productiewijze zelf\u201d (Het kapitaal, deel 3, pagina 452) ter kennis te nemen.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>5. De speculatie op de speculatie: over de handel in derivaten<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong>De kapitaalmarkt is voor de ondernemingen die in de financi\u00eble sector actief zijn <em>het perfecte middel <\/em>voor hun groei. Hier herfinancieren ze hun zakelijke activiteiten; hier accumuleren ze kapitaalbeleggingen; hier cre\u00ebren ze uit eigen kracht kapitaal door schulden als geldkapitaal te verhandelen. Deze bruikbaarheid van de kapitaalmarkt heeft een prijs: de handel die ze daar drijven is voor de financi\u00eble ondernemingen <em>de voorwaarde<\/em> voor hun groei. En deze voorwaarde hebben ze niet in de hand. Wanneer ze geld beleggen dan speculeren ze op toekomstige opbrengsten uit vreemde zaken; wat ze als zelfgroeiend vermogen noteren \u2013 waaruit het grootste deel van hun bedrijfskapitaal samengesteld is \u2013 dat staat of valt en verandert zijn waarde met de concurrentiesuccessen en -tegenslagen van de emittenten van hun investeringen. Bovendien zijn er nog andere speculerende geldbeleggers; door hun beleggingen wordt de waarde van een portefeuille voortdurend veranderd, verhoogd of aangetast. Hetzelfde gebeurt door nieuwe aanbiedingen op de markt en veranderde randvoorwaarden die de opgehoopte investeringen er beter of slechter laten uitzien, zonder dat de zaken en de kredietwaardigheid van de emittenten van de getroffen papieren veranderd moeten zijn. Omgekeerd onderwerpen de financi\u00eble instellingen de obligaties en aandelen die ze zelfstandig of in opdracht verhandelen aan een test, die alles wat de waarde van een waardepapier be\u00efnvloedt als kritische maatstaf hanteert; zij cre\u00ebren kapitaalbeleggingen en laten het \u201caan de markt\u201d over hoeveel en of die \u00fcberhaupt iets waard zijn. Met hun vraag en aanbod doen ze hun macht gelden als bevoegde zaakwaarnemers van de kapitalistische potentie van het geld; het succes van hun activiteiten als concurrerende solo-ondernemingen, de waardegroei van hun respectievelijke portefeuilles, is er echter op aangewezen dat hun speculatieve beslissingen \u201cjuist\u201d zijn en profiteren van de circulatie van het \u201cfictieve\u201d kapitaal waaraan ze met hun emissies en investeringen deelhebben. Ze ageren alsof ze hun zaken autonoom en soeverein in de hand hebben, en zijn toch niet meer en niet minder dan een <em>onderdeel<\/em> van de algemene gang van zaken.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Bij de krediet-business in het algemeen, bij de ruilhandel in rechtmatig als geldkapitaal gedefinieerde schulden in het bijzonder hoort dus onvermijdelijk het kredietrisico en het risico van afwaardering en ontwaarding van het \u201cfictieve\u201d kapitaal. Financi\u00eble ondernemingen moeten voorzorgsmaatregelen nemen voor het permanent dreigende gevaar slachtoffer te worden van de oordelen die de markten over hun vermogens vellen. Vandaar dat ze het beheer van hun portefeuilles, namelijk de speculatieve omgang met het aanbod van en de vraag naar investeringen, met maatregelen completeren die \u2013 te grote \u2013 verliezen vermijden resp. compenseren. Met de behoefte naar <em>bescherming <\/em>breidt deze risicozoekende gemeente haar economische activiteiten uit.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Voor deze behoefte zijn er de passenden aanbiedingen: door gespecialiseerde bedrijven uit dezelfde branche. Van cruciale betekenis \u2013 en exemplarisch voor de overgangen die de speculatieve branche hier tot stand brengt \u2013 is de <em>termijnhandel<\/em>, een complete bedrijfstak met een enorm hoge omzet. De gewoonte om contracten af te sluiten voor levering van een waar op een toekomstig tijdstip maar tegen een actueel vastgestelde, bij levering te betalen prijs om als koper of verkoper van waren met sterk schommelende prijzen zekerheid te cre\u00ebren voor de eigen calculaties, is niet pas met de waardepapier-speculatie ontstaan; in de handel in grondstoffen \u2013 waarvan de marktprijs weinig te maken heeft met de productiekosten, maar vooral afhankelijk is van de verhouding tussen vraag en aanbod \u2013 zijn dit soort contracten algemeen gebruikelijk. Op deze methode grijpen de financi\u00eble ondernemingen terug waarvan de portefeuilles louter risico\u2019s behelzen en die bij het beheren van hun portefeuilles voortdurend nieuwe risico\u2019s ingaan. Ook zij kopen en verkopen kapitaalbeleggingen met schommelende koersen op termijn om hun verantwoordelijk beheerde geldvermogens tegen waardeverlies te beschermen resp. een beoogde waardegroei voortijdig veilig te stellen <strong>21).<\/strong> Natuurlijk verminderen dergelijke zaken ter bescherming van de accumulatie van het \u201cfictieve\u201d kapitaal de waardegroei wanneer die hoger is dan in de desbetreffende \u201cbeschermingszaak\u201d werd beraamd, dus wanneer de gevreesde waardevermindering daadwerkelijk kleiner uitvalt; of het indekken kost in het geval van een \u201coptie\u201d \u2013 een koersbeschermingszaak die de \u201cverzekeringsnemer\u201d bij een voor hem gunstige waardeontwikkeling niet verplicht het contract na te komen, waarbij hij dus het eventuele voordeel behoudt \u2013 een vaste premie, de optieprijs. In ieder geval gaat de bescherming ten koste van de groei waarvan de bescherming toch beoogd wordt.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Deze tegenstrijdigheid vindt haar passende geavanceerde oplossing in het feit dat de termijnhandel \u2013 overigens ook daar al waar re\u00eble goederen als aardolie of koffie op termijn worden verhandeld \u2013 al lang tot stof van een specifieke speculatie geworden is. Want hetgene dat voor het simpele commerci\u00eble belang een bedreiging vormt, namelijk de \u201cvolatiliteit\u201d van de marktprijs van een binnen afzienbare tijd benodigde of te verkopen waar, en hetgene dat daartegen beschermt, namelijk een termijnhandel van het soort \u201cfuture\u201d dat voor beide zijden, leveranciers en kopers, bindend is, dat behelst een interessant risico voor een contractant die niet de waar zelf ontvangen wil maar het verschil tussen de afgesproken koop- resp. verkoopprijs \u2013 de \u201cfuture\u201d-prijs \u2013 en de daadwerkelijke marktprijs op het overeengekomen tijdstip. Want dit verschil in bedrag is zijn winst wanneer de dan werkelijk geldende prijs ten aanzien van de koop hoger uitvalt dan de \u201cfuture\u201d-prijs en ten aanzien van de verkoop daaronder ligt. Zo niet, dan ontstaat natuurlijk een navenant verlies, maar dat stoort financi\u00eble kapitalisten blijkbaar nauwelijks. Dit risico gebruiken ze in ieder geval van oudsher als zakelijk instrument, en wel op alle markten waar ze een waar met koersrisico vinden, dus vanzelfsprekend ook op hun eigen markt voor hun eigen uiterst speculatieve <em>waar kapitaal<\/em>. Daar wordt in de regel niet meer de \u201cfysieke\u201d afwikkeling van het termijncontract bedongen, maar het recht op het geldbedrag dat het verschil uitmaakt tussen de oorspronkelijk afgesproken prijs en de op de termijn geldende marktprijs <strong>22)<\/strong>; en een dergelijke zaak wordt merendeels niet meer met een handelaar gedaan die het prijsrisico voor zijn waren wil uitschakelen resp. met een waardepapierbezitter of -manager die zijn vermogen tegen koersschommelingen wil beschermen, maar het is een zaak tussen speculanten die beide, echter met tegengestelde bedoelingen, op het verschil tussen \u201cfuture\u201d-prijs en marktprijs op het overeengekomen tijdstip speculeren. Van meet af aan moet er geen moeite meer worden gedaan voor het verschaffen resp. het leveren van de waar \u2013 hetzij aandelen, hetzij koffiebonen \u2013 waarop de termijnhandel betrekking heeft. De waar fungeert met haar kenmerken en vastgestelde hoeveelheid alleen nog als ori\u00ebntatiepunt voor de \u201cfuture\u201d-prijs die actueel wordt afgesproken en de marktprijs die op de termijn <em>zou moeten worden<\/em> betaald als het om koop en verkoop <em>zou <\/em>gaan. Daarom hebben het aantal en de omvang van de contracten niets meer te maken met de hoeveelheid waarin de bewuste waar daadwerkelijk te koop staat of \u00fcberhaupt bestaat <strong>23)<\/strong>; ze zijn uitsluitend begrensd door de bereidheid van de speculantengemeente om dergelijke zaken met elkaar te doen. Opdat deze bereidheid in praktijk gerealiseerd kan worden, is er een instelling nodig waar de belanghebbenden samenkomen. Die is er in de vorm van \u2013 op bijzondere \u201cunderlyings\u201d gespecialiseerde \u2013 <em>termijnmarkten<\/em>. Hun cruciale prestatie bestaat daarin dat ze in zeer ruime zin als bemiddelende instanties ageren \u2013 vanzelfsprekend tegen een behoorlijke vergoeding \u2013 : ze brengen de tegengestelde inschattingen over de ontwikkelingen van een prijs of koers samen door op een soort permanente veiling, dus volgens de regels van de beurshandel, de \u201cfuture\u201d-prijs vast te stellen, waarbij \u2013 in dit geval niet vraag en aanbod, maar \u2013 speculanten die op stijgende resp. dalenden cijfers speculeren met elkaar tot zaken komen. Daarbij brengt de beurs geen handelsbetrekking tussen de verschillende speculanten tot stand, maar ze ageert tegenover beide zijden als verdragspartner en zorgt voor alle voorwaarden die noodzakelijk zijn voor de permanente gang van zaken: zij definieert de kenmerken van de waar die als referentiepunt dient, de hoeveelheden waarover gecontracteerd kan worden, de geldbedragen die ingezet kunnen worden, de tijdstippen waarop de contracten regelmatig afgewikkeld moeten worden; voor basiswaarden, \u201cunderlyings\u201d \u2013\u00a0 die zelf geen waar zijn en geen prijs, maar wel een koers hebben en voor de termijnhandel in financieel-kapitalistische risico\u2019s van bijzondere betekenis zijn \u2013 namelijk voor beurs- en andere indices stelt ze geldwaarde per indexpunt vast. De zo perfect genormeerde zaken verlopen dan volgens een vast schema: een onderdeel van de beurs, het \u201cclearing house\u201d, beheert voor elke klant een clearingrekening waarop voor elke zaak een bedrag als garantie en bewijs van de seriositeit van de speculant gestort moet worden, namelijk een deel van de \u201cfuture\u201d-prijs dat, afhankelijk van de kredietwaardigheid van de zakenman resp. de grootte en solvabiliteit van de betrokken financi\u00eble onderneming, tussen de 5 en 15 procent ligt; deze verhouding tussen de \u201cfuture\u201d-prijs en het werkelijke stortingsbedrag heet in het jargon van de branche \u201chefboom\u201d; zijn cruciale betekenis zal nog blijken. Op deze rekeningen worden op elke beursdag de winsten en verliezen geboekt die voor elk afgewikkeld contract uit het feit ontstaan dat de speculatieve transacties van elke volgende dag een nieuwe \u2013 hogere of lagere \u2013 \u201cfuture\u201d-prijs\u201d voortbrengen <strong>24)<\/strong>: als die stijgt, krijgt de speculant die bij een lagere prijs op koop gespeculeerd heeft, de stijging als winst bijgeschreven, de verkoper de stijging als verlies afgetrokken; en vice versa; bij grotere verliesboekingen moet eventueel een nieuw garantiebedrag bijgestort worden. Voor het overige worden de contracten zo voortgezet als zouden ze voor de telkens actuele \u201cfuture\u201d-prijs afgesloten zijn; enzovoort. Bovendien biedt de termijnmarkt haar klanten het grote voordeel dat ze uit hun contracten altijd eenzijdig kunnen uitstappen, namelijk door op hetzelfde tijdstip over hetzelfde voorwerp voor de dan geldende \u201cfuture\u201d-prijs een complementair contract af te sluiten; het eerste contract is daarmee \u201cgladgestreken\u201d dwz. geannuleerd. Op de rekening blijft de inleg plus winst resp. verminderd met verlies, en verkleind door allerlei vergoedingen. Een winst \u2013 en daarmee wordt de aangelegenheid economisch belangrijk \u2013 <em>komt voort<\/em> uit de verandering van de \u201cfuture\u201d-prijs, namelijk, ter herinnering, van de ide\u00ebel overeengekomen koopprijs voor het ide\u00ebel als ori\u00ebntatieprijs fungerende waardeobject. Voor de speculant heeft de winst echter betrekking \u2013 dankzij het \u201chefboom-effect\u201d \u2013 \u00a0op de 5 tot 15 procent van het bedrag dat hij per deposito in zijn \u201cfinanci\u00eble weddenschap\u201d moest investeren. Elk procent verandering van de \u201cfuture\u201d-prijs komt dus voor de contractant, als rente voor zijn inleg gerekend, neer op een groei van circa 7 tot 20 procent; hoe groter de kredietwaardigheid van de klant, hoe groter de groei, waaruit op jaarbasis rendementen van 100 procent of zelfs het meervoudige hiervan kunnen resulteren.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Daarmee is de transactie vooreerst afgerond; ordentelijk genormeerd en perfect georganiseerd; en wie zich competent daarover uitlaat, wordt niet moe om ophelderend en met een waarschuwende ondertoon erop te attenderen dat bij deze speculatie tegenover elke winst een complementair, exact even grote verlies staat, dat dus geen waarde ontstaat maar een \u201cnul-som-spel\u201d plaatsvindt. Deze ongetwijfeld juiste constatering werpt echter een vraag op die door de kritisch goedkeurende voorstelling van zaken geenszins bevredigend wordt beantwoord: hoe een puur \u201cnul-som-spel\u201d, waarvan het uitvoeren ook nog enigerlei kosten veroorzaakt, kon uitgroeien tot een groot en serieus onderdeel van de achtenswaardige financi\u00eble sector \u2013 want dat het beschermingsbelang van kooplieden en managers van waardepapierportefeuilles daaraan de kleinste bijdrage leveren \u2013 het speculatiebelang hier veeleer voor zichzelf een zelfstandig \u201cwerkterrein\u201d heeft gecre\u00eberd \u2013 maakt deel uit van het informatiepakket. In een globaal nationaal-economisch overzicht worden dan welgemeende functionalistische vermoedens over het nuttige effect van deze branche geuit, bijvoorbeeld over de mooie bijdragen van de termijnmarkten tot de transparantie van de \u201cspot-\u201d en \u201ckassamarkten\u201d en tot een navenant \u201ceerlijke\u201d prijsvorming van de basiswaarden; centrale banken laten de brandende kwestie onderzoeken of de derivatenmarkt de markt voor obligaties en aandelen vooruitsnelt of achteraan hinkt. Maar dat een enorme, opvallend drukke, zeer wel ook dure, omdat perfect georganiseerde financi\u00eble speculatie plaatsvindt <em>om<\/em> de speculanten duidelijkheid te verschaffen over de parameters van hun speculatie \u2013 dat wil dan toch niemand beweren. En waar is aan dergelijke aanduidingen sowieso iets heel anders, namelijk de tegenovergestelde strekking: de termijnmarkten zijn een centrum voor de permanente poging van experts om van de onzekerheden over de marktontwikkeling, de informatievoorsprongen en meningsverschillen, de eigen als juist beschouwde en andermans misinschattingen over verloop, richting snelheid en effecten van het speculatieve gebeuren op de uiteenlopende terreinen van de financieel-kapitalistische winstmakerij te profiteren: volatiliteit is daarbij voordelig, ja onontbeerlijk, transparantie schadelijk voor de speculatie. Wat per se benodigd wordt om uit deze georganiseerde speculatieve onzekerheid per saldo een bron van inkomsten te maken, zijn middelen en personeel voor de permanente presentie op de markt om altijd aan zaken deel te nemen en ook weer uit te stappen, van elke nog zo kleine en kortstondige koersvariatie te profiteren, ook verliezen te realiseren en slechte contracten te annuleren voordat groter onheil geschiedt; alsook, ten tweede, een toereikend geldvermogen om verliezen te kunnen incasseren en niet meteen te moeten stoppen met de speculatie.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Met deze werkelijke zakelijke omstandigheden wordt al iets duidelijker waarom deze speculatie op termijncontracten als aanzienlijke branche van het financierskapitaal bestaat; namelijk voor wie dergelijke activiteiten \u00fcberhaupt lonend uitpakken. Natuurlijk voor de organisatoren, de beurzen en financi\u00eble ondernemingen die er achter staan; maar hun streven naar inkomsten uit vergoedingen verklaart niet de zaken waarvoor vergoedingen worden gevraagd. Natuurlijk staan de termijnmarkten in principe voor iedereen open; maar de priv\u00e9-belegger die zijn geluk ook een keer met een \u201cfinanci\u00eble weddenschap\u201d beproeft is niet de speler aan wie deze branche haar grootte en stabiliteit te danken heeft. Natuurlijk zijn daar alle kooplieden en vermogensbeheerders vertegenwoordigd die de \u201cfutures\u201d daadwerkelijk voor beschermingsdoeleinden gebruiken, maar dat maakt naar verluidt slechts drie procent van de omzet uit. Misschien zijn de profi\u2019s \u201cter plekke\u201d al belangrijker, de makelaars en brokers die heel kortstondig voor eigen rekening meedoen aan de speculatie die ze in vreemde opdracht en met vreemd geld draaiend houden; maar daarmee is hun beperkte betekenis ook al duidelijk. De eigenlijke hoofdrolspelers van de branche zijn financi\u00eble ondernemingen die over het personeel en de middelen beschikken om uit \u201cfutures\u201d een van hun reguliere bronnen van inkomsten te maken; die bij de \u201cclearing-house\u201d permanente grote clearingrekeningen hebben en slechts kleine percentages van de \u201cfuture\u201d-prijs moeten deponeren. Dat de winsten die ze behalen bij de een of andere tegenspeler even grote verliezen veroorzaken en in zoverre \u201cslechts\u201d een herverdeling van speculatie-inzetten plaatsvindt, laat deze protagonisten van het gebeuren volledig koud: zij doen immers hun best om diegenen te zijn waar de \u201cslechts herverdeelde\u201d geldbedragen naar toe stromen en bij wie in ieder geval meer winsten dan verliezen belanden. Voor hen is dat geen vergrijp tegen de regels van de financieel-kapitalistische waardeschepping, maar <em>het inbegrip<\/em> ervan, de kwintessens van <em>al<\/em> hun accumulatieprestaties: hier maken ze heel direct en zonder omhaal hun <em>speculatief oordeel<\/em> over de koersontwikkeling van speculatieobjecten tot <em>bron van geld<\/em>. Juist dat doen ze eigenlijk ook in alle andere gevallen: als ze kredieten verstrekken, als ze waardepapieren verhandelen, als ze opgehoopt \u201cfictief\u201d kapitaal beheren opdat het groeit. Maar op die terreinen heeft hun speculatieve competentie nog steeds betrekking op bestaande vermogenswaarden waarvan de ontwikkeling hen zorgen baart, daar ze van hen zijn of een aan hen toevertrouwde rijkdom voorstellen; en wat ze met hun speculatieve beslissingen teweegbrengen, is niet meer dan de <em>participatie<\/em> in een waardegroei die door hun handel in waardepapieren tot stand komt. Met hun \u201cfutures\u201d-speculatie daarentegen genereren de financi\u00eble ondernemingen volledig autonoom inkomsten \u2013 of de basiswaarden waarop ze hun \u201cfinanci\u00eble weddenschappen\u201d afsluiten stijgen of dalen, is voor de waardegroei die ze zo behalen volkomen onbeduidend; van cruciale betekenis is enkel en alleen dat ze met hun inleg op hun clearingrekeningen op de juiste zijde inzetten; uitsluitend daarvan en uiteraard van de hoogte van hun inzet zijn hun inkomsten afhankelijk. Voor de profi\u2019s van het speculatieve geldverdienen is dat de ware vrijheid.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">En daarmee gaat voor deze financi\u00eble ondernemingen een heus <em>rijk der vrijheid<\/em> open. Want hun activiteit bestaat niet enkel daarin op de termijnmarkt door inzet van veel geld en personeel een positief saldo uit plus en min tot stand te brengen. Dankzij de \u201chefboom\u201d van de speculatieve geldinzet die ten opzichte van ondernemingen met uitstekende kredietwaardigheid en gewaarborgde solvabiliteit enorm effectief is, ontstaan uit de verhouding tussen \u201cvoorschot\u201d en winst aanzienlijke tot geweldige <em>rendementen<\/em>; en die zijn voor financi\u00eble ondernemingen heel iets anders dan pure rekengrootheden. Alleen al het vooruitzicht op dergelijke rendementen roept veeleer om de professionele inzet van <em>vreemd<\/em> geld. Want uit de \u201crenteopbrengst\u201d die via een (enigszins) succesvolle investering van het ingezamelde geld in \u201cfutures\u201d te behalen valt, kunnen voor schulden probleemloos bijzonder hoge renten worden betaald; omgekeerd leveren de ontvangsten, die voor investeerders attractieve rentes afwerpen, gekapitaliseerd probleemloos een \u201cfictief\u201dgeldkapitaal op dat veel groter uitvalt dan de geldbedragen die een potente onderneming moet opbrengen voor haar engagement op de termijnmarkt. De verkoop van dergelijke vermogenstitels \u2013 in de vorm van aandelen of fondsen \u2013 stelt de emittent in staat om grootschalig te speculeren en belooft tevens de geldbeleggers zo grote winstmarges dat niet alleen lichtgelovige priv\u00e9-klanten maar ook scherp calculerende geldondernemingen graag ook een hoger verliesrisico op de koop toenemen; uit een modern en effectief gemanagede portefeuille zijn dergelijke waardepapieren niet meer weg te denken. Daarbij profiteren hedgefonds resp. banken die zulke beleggingsinstellingen runnen van het feit dat met elke vergroting van de financi\u00eble macht de kredietwaardigheid van de onderneming groeit, daarmee het \u201chefboom\u201d-effect van de investering in termijncontracten toeneemt en daarmee tevens de macht van de onderneming om door de uitgifte van fondsaandelen en soortgelijke waardepapieren nieuwe financi\u00eble middelen aan te trekken. Natuurlijk geldt hetzelfde ook andersom: indien een financi\u00eble ondernemer op zijn termijnmarkt aan boniteit verliest en een bijstorting op zijn clearingrekening vereist is, dan gaat zijn rendement zelfs dan automatisch achteruit als zijn \u201cfinanci\u00eble weddenschappen\u201d merendeels nog steeds succesvol zijn; het \u201cfictieve\u201d kapitaal dat hij aan investeerders is kwijtgeraakt, komt in gevaar, wordt wellicht teruggegeven en verergert de financi\u00eble situatie van de emittent nog meer <strong>25)<\/strong>. Maar dat is de prijs van de vrijheid die het financierskapitaal zich hier verschaft heeft en waarvan het ruimschoots gebruik maakt; en elke onderneming doet haar best opdat de concurrenten deze prijs moeten betalen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Zo cre\u00ebert de gemeente van potente speculanten door pure speculatie \u2013 uitsluitend met hun uiterst gedifferentieerde en razendsnel in praktijk gebrachte inschattingen over de koersontwikkelingen op grondstof-, kapitaal- alsook op deviezen- en andere markten, volkomen onafhankelijk van alle betalingsstromen tussen kredietnemers en schuldeisers en van elke verrijking door de groei van financieel-kapitalistische vermogenswaarden \u2013 autonoom en in eigen regie rendementen uit geldinzetten en daaruit nieuw kapitaal dat de omzetten van de financi\u00eble sector en zijn vermogens enorm laat groeien. En wat ze door de handel in \u201cfutures\u201d teweegbrengt, dat produceert de branche even zo goed door de speculatie op <em>alle<\/em> onzekerheden \u2013 over koersontwikkelingen, over risicotoeslagen op uiteenlopende aandelen, over de kredietwaardigheid \u00fcberhaupt\u2026 \u2013 die ze zelf cre\u00ebert: uitsluitend op grond van haar eigen accumulatiebehoefte en met inzet van krediet, onafhankelijk van de speculatieve beschermingsbelangen waarop het respectievelijke zakenmodel gebaseerd is en die ze en passant bevredigt, genereert ze complete afdelingen van een business waarvoor het jargon het etiket \u201crisicotransfermarkt\u201d heeft uitgevonden, en vele soorten \u201cafgeleide\u201d kapitaalvormen <strong>26).<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Deze veelsoortige <em>derivaten<\/em> die de financi\u00eble industrie produceert, worden op de diverse \u201cspot-\u201c en \u201ckassamarkten\u201d, waaruit ze \u201cafgeleid\u201d zijn, het voorwerp van een interesse van hogere orde. Juist omdat de in derivatieve producten gematerialiseerde, geldvermogens stichtenden speculatie geen participatie in een waardegroei beoogt die op de handel in waardepapieren berust en daarin tot stand komt, maar heel direct en niets anders dan de plaatsvindende veranderingen zelf tot inhoud heeft, is alles, namelijk de gehele inzet afhankelijk van het juiste resultaat. De financi\u00eble instellingen die de termijnhandel en soortgelijke ondernemingen bedrijven, laten het daarom niet bij de steeds actiebereide observatie van het gebeuren op de markten van \u201clagere\u201d orde, maar ageren daar doelbewust zo, dat uiterlijk op de vastgelegde vervaldag van hun contracten een beweging in de gewenste richting ontstaat. De derivatenbusiness wordt zo tot extra, tenminste tijdelijk dominerende invloedfactor op de handelsplaatsen waarvan de ontwikkeling de inhoud vormt van de speculerende derivatenbusiness. Specifieke technieken als de tijdelijk in kwade reuk staande praktijk van \u201cleegverkopen\u201d brengen het gewenste verband tot stand; en dat het er in de obligatie- en aandelenhandel voor de vervaldagen van termijncontracten druk aan toegaat, omdat de tegenspelers proberen de koersen in hun voordeel te manipuleren, is niet alleen algemeen bekend maar in het geklets over de \u201cheksendag\u201d als commerci\u00eble gewoonte erkend. Zo krijgt de speculatie op derivaten macht over de speculatie waarop de derivaten zich betrekken.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Aan de andere kant gebruiken de financi\u00eble ondernemingen hun vrijheid om steeds nieuwe afdelingen van hun \u201crisicotransfermarkt\u201d te cre\u00ebren \u2013 deels zeer wel bewust \u2013 op een wijze dat de nieuw gecre\u00eberde risico\u2019s in hun veelvuldigheid en \u201ccomplexiteit\u201d \u00fcberhaupt niet meer gemakkelijk te hanteren en nauwelijks nog te overzien zijn \u2013 beheersbaar zijn ze sowieso niet; dat is immers de blijvende zakelijke basis. Dat beschouwen de financi\u00eble instellingen die deze waanzin toonaangevend organiseren dan weer als gelegenheid en uitdaging voor een nieuwe, extreem zwaarwegende business: ze runnen <em>rating-instanties<\/em> die zich professioneel \u2013 en vanzelfsprekend tegen vergoedingen \u2013 bezig houden met het doorlichten en de inschatting van de risico\u2019s die het object van de diverse \u201cafgeleide\u201d speculaties zijn en de basis vormen van het \u201cfictieve\u201d kapitaal dat als fondsaandelen, certificaten en soortgelijk spul een plek in de portefeuilles van de zakenwereld en zelfs in de \u201cdepots\u201d van de gewone spaarbankklanten heeft veroverd. Daarbij is de classificatie die deze \u201crating-bedrijven\u201d aan alle mogelijke investeringen toekennen niet alleen maar als hulp bij de besluitvorming voor investeerders van belang. Ze heeft een \u201cre\u00eble\u201d, direct praktische betekenis: de classificatie beslist namelijk zowel over de boniteit van de emittent en dus over diens macht om zijn schulden als geldkapitaal te verhandelen, alsook over de kwaliteit van de portefeuilles van de investeerders en daarmee over <em>hun<\/em> financi\u00eble macht en goede reputatie die ze binnen de financi\u00eble sector genieten. Dat wordt direct relevant bij de herclassificaties: betere beoordelingen stellen de aanbieder en de bezitter van dergelijke papieren in staat om verbeterde balansen te tonen, hetgeen de toegang tot vreemd geld vergemakkelijkt; slechtere beoordelingen maken voor de getroffene niet alleen nieuwe kredieten en de rentes voor nieuwe leningen duurder, maar bedreigen en ontwaarden het reeds ge\u00ebmitteerde \u201cfictieve\u201d kapitaal, dwingen de onderneming wellicht geld op haar clearingrekening bij te storten; beschadigen tegelijkertijd de bezitters van de ge\u00ebmitteerde papieren, nopen hen eventueel tot herschikking van hun portefeuilles etc. Zo blijken de \u201crating agencies\u201d een behoorlijk centrale <em>machtsinstantie<\/em> te zijn in het rijk van de financieel-economische vrijheid. En uiterlijk sinds de crisis in deze sector heeft elke expert het altijd al geweten, dat binnen het geheel van de beslissingen die daar worden getroffen de \u201cori\u00ebntatiehulp\u201d, de nuttige bijdrage ter regulering van het speculatiewezen en de baatzuchtige manipulatie van het marktgebeuren moeilijk van elkaar te scheiden zijn.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Met de vrijheden van de derivatenbusiness en met de initiatieven ter regulering ervan groeit logischerwijze de behoefte naar neutrale controle \u2013 <em>enerzijds<\/em>; en de overheid acht zich ook meteen uitgedaagd, alleen al vanwege het vele geld dat daar in precaire producten ge\u00efnvesteerd en op het spel gezet wordt, en ook omdat ze bezorgd is over het eigendom dat daar aan vreemde handen wordt toevertrouwd; ze houdt toezicht en piekert over het probleem van de juiste hoeveelheid ervan. De financi\u00eble branche die een zekere regelgeving voor de gang van zaken weet te waarderen, laat <em>anderzijds<\/em> haar vrijheid tot mateloosheid niet \u201ckapot regelen\u201d. Waar ze zich stoort aan de regelgeving omtrent het solide speculeren, die ze in wezen zelf besteld en gecre\u00eberd heeft, daar completeert ze haar \u201cgereguleerde\u201d business met een handel ver van alle restrictieve voorschriften: <em>\u201cOTC<strong>\u201d, <\/strong>\u201cOver The Counter\u201d,<\/em> zoals dat in het Angelsaksische vakjargon van de vakwereld heet. De sommen die daar worden geboekt, zijn welhaast ge\u00ebxplodeerd sinds de imperialistische statenwereld haar financi\u00eble kapitalisten hun gang laat gaan <strong>27).<\/strong> De omvang van de sommen bewijst dat de branche hier definitief in het rijk van haar vrijheid is aangekomen.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>21)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Om de vraag \u201choe gaat dat\u201d niet onbeantwoord te laten, citeren wij de Duitse Bondsbank: \u201cDoor een future verzekert de koper zich van de prijs waarvoor hij de basiswaarde later kan ontvangen, en de verkoper verzekert zich van de prijs waarvoor hij de basiswaarde later zal leveren.\u201d Dit \u201cinstrument\u201d wordt niet alleen gebruikt bij de koop van nieuwe en de verkoop van eigen papieren; het dient ook ter bescherming van de waarde van een aandelenvermogen: om \u201cbijvoorbeeld een breed gediversifieerd portefeuille van aandelen\u201d tegen waardeverlies te beschermen, verkoopt men een \u201cfuture op een aandelenindex die de aandelen van de portefeuille afbeeldt. Dat uit aandelen resulterende risico wordt door de future-verkoop gereduceerd, daar aandelen-winsten door verliezen uit de verkochte future en aandelen-verliezen door winsten uit de future gecompenseerd worden.\u201d<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>22)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">\u201cIn de regel worden future-contracten echter niet door de fysieke levering van de basiswaarde afgewikkeld, maar het verschil tussen de overeengekomen future-prijs en de marktwaarde van het basisinstrument wordt door contante betaling vereffend.\u201d Over de ruilbaarheid van beschermings- en winstbelang bij dit soort zaken schrijft de Bondsbank: \u201cEen prikkel voor de handel in derivaten kan er enerzijds uit bestaan met een relatief kleine inzet van kapitaal bovenproportioneel in de koersontwikkeling van het basisinstrument te participeren of van koersdalingen te profiteren. Anderzijds worden derivaten ook ter bescherming tegen koersschommelingen van het basisinstrument aangewend.\u201d Beetje na\u00efef dit \u201cenerzijds\/anderzijds\u201d.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>23)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De Duitse Bondsbank lapidair: \u201cAls het nakomen van een derivatencontract niet gebonden is aan de levering van het basisinstrument\u201d \u2013 en dat is immers de regel \u2013 \u201ckan het handelsvolume nagenoeg onbeperkt worden uitgebreid.\u201d<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>24)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">In principe gaat dat zo door tot de vervaldag. Dan is de \u201cfuture\u201d geen future meer en zijn prijs zou samenvallen met de marktprijs van de basiswaarde.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>25)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Bij de absurditeiten van dit zakendoen hoort ook dat deelnemers met lage boniteit, die voor dezelfde \u201cfuture\u201d-prijs veel grotere waarborgbedragen moeten storten dan ondernemingen met uitstekende ratings, bij dezelfde winst een lagere winstquote, bij hetzelfde verlies echter ook een navenant lagere verliesquote moeten boeken; daarom kunnen ze weliswaar ook minder \u201cfictief\u201d kapitaal emitteren, maar ook minder vernietigen dan hun potentere collega\u2019s. Dat verandert weliswaar niets aan het feit dat winsten en verliezen, in absolute getallen gerekend, in overeenstemming zijn \u2013 niet meegerekend het aandeel dat de beurzen zelf ontvangen, van de winnaars en de verliezers \u2013 maar kapitalistische investeerders rekenen niet in absolute getallen maar in opbrengst per investering of in rentepercentages. Dat relativeert in de praktijk van deze branche aanzienlijk de betekenis van de theoretisch zo belangrijk geachte symmetrie van de risico\u2019s en \u201cnul-sommen\u201d, die op de profi\u2019s van de branche toch al geen indruk maakt.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>26)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De constructie van swaps, CDO en andere verworvenheden van de speculatieve uitvindergeest bespreken wij hier niet; de behandeling van de \u201cfuture-speculatie\u201d lijkt ons toereikend; en wat betreft de beruchte \u201cAsset Backed Securities\u201d waarmee de sinds twee jaar escalerende financi\u00eble crisis begon toen investeerders daarin geen goede investering meer zagen \u2013 daarover hebben wij ons uitvoerig geuit in: Gegenstandpunkt 4-07. Wij beperken ons tot de algemene verklaringen van de Duitse Bondsbank uit 2006: \u201cde handel in financi\u00eble derivaten is in de afgelopen twee decennia sterk gegroeid. Nadat hij aanvankelijk overwegend betrekking had op aandelen- en grondstofmarkten, werden de daar beproefde concepten later ook op renterisico\u2019s en wisselkoersen toegepast. Een betrekkelijk nieuw segment zijn kredietderivaten waarmee kredietrisico\u2019s van de te gronde liggende krediethandel kunnen worden gescheiden en separaat verhandelbaar kunnen worden gemaakt resp. nieuw gecre\u00eberd kunnen worden\u201d. Nog in 2008, in een artikel over \u201cNieuwe ontwikkelingen in het internationale financi\u00eble systeem\u201d is de Bondsbank vol lof over dit soort zakendoen: \u201cDe vari\u00ebteit aan bancaire diensten en financi\u00eble producten werd uitgebreid met innovatieve en deels complexe financierings- en risicotransfertechnieken\u201d. \u201cIn deze ontwikkelingen komt vooral de grotere vraag naar profitabele portefeuillediversificatie tot uitdrukking\u2026\u201d En over de hoofdrolspelers van deze zaken schrijft de Bondsbank: \u201cInnovatieve financierings- en risicotransfertechnieken worden voornamelijk door grote en complexe, internationaal agerende financi\u00eble instellingen intensief gebruikt. Deze financi\u00eble conglomeraten bestrijken een breed aanbod aan financi\u00eble diensten. In het kader van hun eigen handel in kredietrisicotransferproducten treden ze zowel als aanbieders alsook als vragers op.\u201d<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>27)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">In juli 2008 schrijft de Bondsbank daarover, volkomen onbevooroordeeld: \u201cDe sterke expansie van de financi\u00eble markten in de industrielanden is vooral uitdrukking van een intensieve gebruikmaking van innovatieve risicotranferinstrumenten en -technieken. Op de voorgrond staan daarbij derivaten die in gestandaardiseerde vorm op beurzen worden verhandeld of als specifieke, op klanten toegesneden contracten (Over-the-counter: OTC) individueel worden afgewikkeld. De nominale waarde van de uitstaande beursverhandelde derivaten bedraagt eind 2007 meer dan 80 biljoen US-$; ze is daarmee sinds 1993 vertienvoudigd. De nominale waarde van de uitstaande OTC-contracten steeg alleen in de G10-landen sinds 1998 met circa het achtvoudige en bedroeg eind 2007 ongeveer 525 biljoen US-$. Rentecontracten domineren de markt voor derivaten, op grote afstand gevolgd door deviezencontracten en kredietderivaten. Hoofdbestanddeel van de markt voor kredietderivaten in de G10-landen zijn zogeheten kredietverzekerings-swaps (Credit Default Swaps: CDS) waarvan de nominale waarde eind 2007 58 biljoen US-$ bedroeg, nadat ze in 2001 nog circa 1 biljoen US-$ had belopen.\u201d Met de geboden terughoudendheid merkt de Bondsbank daarover op: \u201cSommige waarnemers zien in deze dynamische ontwikkeling aanwijzingen van een zekere verzelfstandiging van de financi\u00eble sector.\u201d<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>6. Over de crisisgevoeligheid van het financierskapitaal<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dat ze <em>riskante<\/em> zaken doen weet niemand beter dan zijzelf, de protagonisten van de financi\u00eble markt; hun zaken zijn immers ondenkbaar zonder <em>risico\u2019s<\/em>: door op de toekomst te speculeren bewerkstelligen zij de accumulatie van geldvermogens. En wat het identificeren van risico\u2019s betreft, de criteria voor de inschatting ervan en de aanleidingen voor hun herbeoordeling is al helemaal niemand zo competent als zij. Zij vergelijken immers voortdurend de toekomstige rendementen en zekerheden van alle verhandelde en geaccumuleerde titels en de betrouwbaarheid van hun emittenten, registreren kritisch elk succes en elke commerci\u00eble mislukking van enige betekenis, elke grotere insolventie inclusief voorafgaande geruchten, elke verandering van relevante economische condities, daarom ook elke zich aftekenende verschuiving van de machtsverhoudingen binnen en tussen de staten etc. en ze reageren zowel daarop als op de reacties van hun concurrenten. Met hun desbetreffende speculatieve berekeningen brengen zij zelf, als emittenten en investeerders, beweging in de markten en dragen bij aan de verandering van de prijzen van hun handelsartikelen waarop ze speculeren. Het gehele uit commercie, geweld en verkeerd bewustzijn samengestelde wereldgebeuren beschouwen ze als een combinatie van invloedfactoren waarmee hun calculaties rekening moeten houden; juist zo, op oncalculeerbare wijze, laten zij hun speculaties commercieel effect sorteren.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Het alledaagse calculerende omgaan van de kapitaalmanagers met deze wereld uit risico\u2019s en hun poging de daarin liggende kansen te herkennen en sneller dan de concurrentie te grijpen, gaat echter gepaard met een volledige desinteresse voor de <em>reden<\/em> voor de risico\u2019s waarmee ze zo constructief omgaan. Want die is identiek met hun economische basis: ze verrijken zichzelf en hun klanten met vreemd geld aan vreemde zaken op een manier als zou hun legitieme beschikkingsmacht het succes van hun disposities over eigen en vreemde schulden quasi automatisch garanderen. Ze veranderen schuldverhoudingen in \u201cfictief\u201dgeldkapitaal en bevestigen door geen andere operatie dan door koop en verkoop van hun constructies het kapitaalkarakter van de verhandelde schulden. De vermeerdering van geldkapitaal die ze teweegbrengen is <em>alleen nog<\/em> afhankelijk van de marktontwikkeling \u2013 van de erkenning die hun producten in de waardepapierhandel krijgen en van het succes van hun eigen investeringen \u2013 maar juist daarvan is ze dan ook <em>absoluut<\/em> afhankelijk. En met hun speculaties hebben de protagonisten van het financierskapitaal in ieder geval zoveel bereikt, dat met hun creaties alles te beginnen valt wat in de markteconomie met geld en kapitaal \u00fcberhaupt te beginnen is \u2013 maar ook, dat\u00a0 nagenoeg alles wat de zakenwereld en haar menselijke aanhangsels aan zakelijke middelen en koopmiddelen ter beschikking staat op schulden berust, waaraan de speculatieve handel kapitaalkwaliteit toekent.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Van dit precaire succes en van de principi\u00eble houdbaarheid van hun prachtige prestatie schulden in geldkapitaal te veranderen, gaan de protagonisten van de financi\u00eble sector als van een gegeven en vaststaand feit uit wanneer ze hun lucratieve \u201crisico\u2019s nemen\u201d. Ze grijpen simpelweg hun kans om door goede transacties de financi\u00eble macht van hun onderneming permanent te vergroten. Als de zaken toch slecht gaan \u2013 emissies mislukken, investeringen gaan de mist in, onverwachte koersontwikkelingen en geflopte derivaten ontwaarden de portefeuilles \u2013 dan behandelen ze de aangelegenheid als calamiteit waarvan de uitwerkingen te beperken en zo snel mogelijk goed te maken zijn. Onder geen beding mogen verliezen gevolgen hebben voor de balansen van de instellingen of zelfs hun liquiditeit beschadigen. Want dan \u2013 en zo wordt het precaire karakter van de economische basis van hun branche nu eenmaal toch merkbaar \u2013 staat hun potentie op het spel om \u00fcberhaupt te kunnen instaan voor de kapitaalkwaliteit van hun handelsartikelen. Met de illiquiditeit dreigen faillissement en waardeverlies van de waardepapieren die het stempel dragen van de bankroetier. En daar de financi\u00eble ondernemingen via hun krediet- en vooral via hun kredietmarktactiviteiten allemaal afhankelijk zijn van elkaar \u2013 van de erkenning van hun respectievelijke eigen producten door de concurrenten, maar evenzo van de door de handel bevestigde steekhoudendheid van de waardepapieren die de concurrenten gecre\u00eberd hebben \u2013 omdat ze allemaal <em>delen<\/em> van het maatschappelijke totaalkapitaal zijn en derhalve uitsluitend dan functioneren als \u201chet systeem\u201d functioneert: daarom brengt een dergelijke insolventie, afhankelijk van de grootte en betekenis van de kapot gespeculeerde instelling, misschien de vermeerdering en daarmee de totaalwaarde van het \u201cfictieve\u201d kapitaal in zijn geheel in gevaar. Zoals in het kader van de accumulatie van de financi\u00eble vermogens de zakensuccessen van de ene kapitaalmarktdeelnemer de balansen van vele andere niet alleen belasten maar ook verbeteren, namelijk ook hun investeringen in waarde laten groeien en nieuwe omzetten in waardepapieren genereren, zo verspreidt de ineenstorting van een belangrijke emittent zich via de aaneenschakeling van waardevermindering en waardeverlies en richt een schade aan die door het wegvallen van een concurrent niet gecompenseerd wordt. De <em>aanleiding<\/em> die een dergelijke neerwaartse spiraal kan doen ontstaan, kan nagenoeg elk risico zijn dat de branche neemt \u2013 de <em>reden<\/em> daarvoor is dat het financierskapitaal dankzij zijn prestatievermogen zo groot en sterk is geworden dat de betrokken instellingen ondanks alle concurrentie en wederzijdse beschadiging via hun speculatieve investeringen met elkaar vervlochten zijn.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Wanneer een dergelijke golf van waardeverlies uitmondt in een crisis, dan begrijpt men natuurlijk nog steeds niet de economische natuur van de zaken die er successievelijk kapot gaan. Juist wanneer aan het licht komt dat de bruikbaarheid van schuldpapieren als geldkapitaal over de hele linie niet meer te handhaven is en de mooie vermogenstitels terugvallen op de status van schulden die wegens gebrek aan renteopbrengsten, krediet en investeerders niet meer betaald kunnen worden, poogt de financieel-kapitalistische zakenwereld des te dringender de schade te beperken en zo veel mogelijk \u201cfictief\u201d kapitaal te redden. Daarbij neemt men onvermijdelijk en allereerst alle wetten in het vizier die de voorwaarden voor het rechtsgeldige defini\u00ebren van schulden als geldkapitaal en de condities voor de handel in dergelijke papieren bepalen. Want deze wettelijke regels behelzen voorschriften over de waardebepaling van vermogenstitels die de door de crisis geraakte instellingen dwingen de ontwaarde waardepapieren ook werkelijk af te schrijven. De tanende financi\u00eble macht van de kredietinstellingen krijgt zo weliswaar alleen maar haar wettelijke vorm, maar de getroffen bankiers zijn de laatsten die bereid en in staat zouden zijn op dit gebied tussen de wettelijke vorm en de inhoud van hun nood te onderscheiden. Ze insisteren erop en worden het ook altijd eens met de verantwoordelijke overheidsinstanties dat de aaneenschakeling van waardeverliezen door een verandering van de balansvoorschriften te stoppen zou zijn \u2013 in het ergste geval door het omdopen van \u201cgiftige\u201d waardepapieren in het \u201cvermogen\u201d van een \u201cBad Bank\u201d. En voordat samen met de kredietbusiness en de identiteit van schulden en kapitalistische rijkdom de markteconomie inclusief staatsfinanci\u00ebn volledig ineenstort, moet de overheid de<em> licentie<\/em> tot schepping van geldkapitaal uit schulden, die ze aan de bankensector verleent heeft, door een <em>garantie<\/em> onderbouwen en door haar eigen geldschepping instaan voor het behoud van deze schuldeneconomie om zo voor haar eigen vrijheid van handelen te zorgen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Aan deze existenti\u00eble plicht voldoet de overheid \u2013 niet zonder de financi\u00eble branche dringend te verzoeken bij <em>het speculeren<\/em> met gekapitaliseerde schulden en het nemen van risico\u2019s toch voortaan <em>solide<\/em> te werk te gaan. Dat is een legitieme behoefte gelet op de crisisgevoeligheid van het onontbeerlijke financierskapitaal, die deel uitmaakt van het \u201calgemene bestaansrisico\u201d dat de markteconomie voor haar ingezetenen in petto heeft.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>Aanvulling 3: over de kapitalistische crisis in het algemeen en in het bijzonder<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Boom en crisis wisselen elkaar af: dat hoort bij de algemeen bekende ervaringsfeiten in het markteconomische systeem. Op een meerjarige hausse van het kapitalistische zakenleven volgt een fase waarin de totaalbalans van de omzet van \u201cgoederen en dienstverleningen\u201d tijdens meerdere maanden en kwartalen in plaats van positief negatief uitvalt: een recessie laat tal van ondernemingen failliet gaan, vergroot drastisch het werklozenleger en doet de beetje levensstandaard van de loonafhankelijke bevolking vervluchtigen. En natuurlijk lijden de markteconomische industrie\u00ebn en handelsondernemingen in zo\u2019n geval niet onder gebrek aan materiaal of werkwillig personeel, integendeel zelfs: in de crisis is er van al het benodigde \u2013 productiemiddelen, producten, arbeidskrachten \u2013 meer dan voldoende. Wat er steeds opnieuw stagneert, is niets anders dan de <em>afzet<\/em>: er zijn <em>te veel waren<\/em> om nog winstgevend of ook alleen maar kostenneutraal te kunnen worden verkocht. En dat is in de meest menswaardige van alle productiewijzen geen verheugend voordeel, maar voor de markteconomische hoofdrolspelers een probleem en voor het voetvolk een nadeel: omdat de markt, waar dit economische systeem haar naam aan dankt, helemaal faalt, dus onbruikbaar is voor de enige en cruciale doelstelling van de zakenwereld: de verandering van haar \u201cgoederen en dienstverleningen\u201d in telbare rijkdom in abstracte vorm: in <em>geld<\/em>.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dat het zover komt, is in zo verre verbazingwekkend als de ondernemingen niets anders doen dan <em>voor de markt<\/em> te produceren en handel te drijven; zij ondernemen alles om <em>daarmee<\/em> succes te boeken; en als hun gang van zaken in de crisis belandt, dan zijn ze in de voorbije boom-jaren blijkbaar succesrijk geweest. Dat geldt weliswaar niet voor alle actieve marktdeelnemers daar de onderlinge concurrentie altijd ook verliezers produceert, maar dat betekent aan de andere kant: de recessie raakt de succesrijken die de selectie op en door de markt hebben doorstaan en zich tegen hun concurrenten hebben doorgezet. Ergens, zo lijkt het, moet in de toegepaste successtrategie\u00ebn van de markteconomische winstmakerij een verborgen fout zitten.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Voor een dergelijke tegenstrijdigheid hebben de beheerders, hoofdrolspelers en profiteurs van dit economische systeem uiteraard geen belangstelling; de beheerde en ge\u00ebxploiteerde inzittenden evenmin. En voor het onderzoek naar de systeeminherente reden voor de regelmatige ontsporing van het marktgebeuren hebben ze ook geen tijd. Ze vinden het veel belangrijker dat de crisis snel voorbij is en de volgende boom weer begint. Vandaar dat de experts zich toeleggen op het opnoemen van de economische condities waarvan de verbetering de algemene winstmakerij weer op gang zou brengen; zakenwereld en economische politiek eisen nadrukkelijk nieuwe successen. Daarbij staan voorstellen over de \u201cstimulering van de vraag\u201d \u2013\u00a0 wanneer ze van de overheid \u201cimpulsen\u201d, wellicht met schulden gefinancierde steunprogramma\u2019s eisen \u2013 onder de verdenking uiteindelijk alleen maar nutteloze strovuren te willen ontsteken. En de bekende, echter nooit werkelijk serieus bedoelde eis van de vakbonden naar verbetering van de \u201ckoopkracht van de massa\u201d via loonsverhoging is weliswaar systeemconform wanneer ze het levensonderhoud van de loonafhankelijke meerderheid als eigenlijke zin en economisch doel de functie toeschrijft het zakensucces van de zakenwereld te dienen; maar deze eis belandt onvermijdelijk op de mestvaalt van onbruikbare recepten omdat hij indruist tegen het algemeen geaccepteerde hoofdrecept ter overwinning van de crisis. Dat behelst veranderingen van <em>bedrijfsinterne<\/em> factoren: bescheidenheid ten opzichte van de lonen, ook in die vorm dat voor het betaalde loon langer dan afgesproken wordt gewerkt; royale inzet van kapitaal, geholpen door goedkopere kredieten, voor \u201crationaliseringen\u201d, dus om door de inzet van de nieuwste productietechnieken en de besparing van personeel weer \u201cin de zwarte cijfers te komen\u201d. Dat zijn weliswaar juist de concurrentiemethoden die de door de recessie geraakte ondernemingen sowieso altijd toepassen en tot aan het begin van de crisis met succes hebben toegepast, maar dat juist die weer uit de recessie helpen, lijdt voor de deskundigen geen twijfel. Die kennen toch al geen andere markteconomische succeskoers: ondenkbaar dat het kapitaal juist daarmee steeds opnieuw grenzen stelt aan zijn groei.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Daarbij heeft men voor dit inzicht werkelijk geen occulte wetenschap nodig.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>1.<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De ondernemingen voeren hun concurrentiestrijd met de inzet van kapitaal overeenkomstig\u00a0 het ongetwijfeld vaststaande ervaringsfeit dat meer geld meer winst belooft; en dat niet alleen in de banale zin dat meer omzet de hoeveelheid winst navenant laat groeien. Bedrijfsmanagers weten dat toereikend grote investeringen geschikt zijn om hun rendementen te verhogen: technische innovaties, nieuwe machines en methoden zijn \u2013 als alles in de markteconomie \u2013 te koop; naarmate de kostprijs van de te verkopende waar daardoor te verlagen is, stijgt bij gelijkblijvende marktprijs het winstpercentage, en in de concurrentie met andere aanbieders groeit de macht van de onderneming om via verlaging van de marktprijs, dus afziend van winststijging per stuk, marktaandelen te veroveren en navenant meer winst te behalen. Daarbij weet elke ondernemingsleiding waarvoor ze aanzienlijk veel geld nodig heeft en investeren moet om de stukkosten van haar waren permanent en op concurrentiebeslissende wijze te verlagen en de productiviteit van het ingezette kapitaal in vergelijking met andere concurrenten duurzaam te verhogen: het productieproces moet technisch en organisatorisch geoptimaliseerd, de productiviteit van de aangewende arbeid verhoogd worden. Daardoor wordt betaalde arbeid op den duur ontbeerlijk; de loonstukkosten dalen. Als men er bovendien in slaagt de vernieuwde dure machinerie zonder extra arbeidskosten ten volle te benutten zodat de investering snel amortiseert, dan is het succes compleet.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dit succes duurt echter slechts zolang voort tot de concurrentie het voorbeeld heeft gevolgd, de kostenvoordelen van de succesrijke onderneming ongedaan heeft gemaakt en voor een nieuw algemeen prijsniveau heeft gezorgd, waardoor van de extra winsten uit de eerste fase niets overblijft \u2013 een effect dat alle betrokkenen incalculeren; vandaar dat de desbetreffende concurrentiepogingen ook nooit ophouden. Wat dan blijft is aan de ene kant de verlaging van de arbeidskosten per verkoopbare waar, aan de andere kant de verlaging van haar verkoopprijs \u2013 en aan de derde kant de verhoogde inzet van kapitaal voor arbeidsplaatsen die voor de \u201coutput\u201d van prijsverlaagde waren zorgen. De stijging van het rendement wordt zo weer teniet gedaan, door de verschuiving in de verhouding tussen voorschot en permanent haalbare winst zelfs in het tegendeel verkeerd; de verhoging van de productiviteit van de arbeid ten behoeve van hogere rendementen en versnelde groei werkt het beoogde effect tegelijkertijd tegen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De directe oorzaak voor dit paradoxale resultaat is dus de markt \u2013 namelijk de concurrentie om de koopkracht die door de pogingen tot het goedkoper maken van de productie en de producten geenszins wordt verhoogd. Ten eerste vermindert de \u201carbeid besparende vooruitgang\u201d met het aantal loonarbeiders \u2013 via rationalisering in de succesrijke, via bedrijfssluiting in de inferieure ondernemingen \u2013 en met de druk op de lonen door de tendentieel groeiende werkloosheid ook het inkomen waarover de klandizie beschikt. Ten tweede verdwijnt met de failliete concurrenten ook hun koopkracht van de markt voor kapitaalgoederen; en zelfs als ze overleven, maken de algemeen hogere standaards voor de productie vele voorhanden capaciteiten onbruikbaar voor een concurrentiebestendige winstproductie, dus waardeloos en vernietigen daarmee het geldvermogen dat in deze productiecapaciteiten ge\u00efnvesteerd werd en nu niet meer terugstroomt uit succesvolle verkopen. Wat de avant-garde van de kapitalistische vooruitgang ten minste in het begin bovenop haar gebruikelijke groeipercentages verdient, dus aan extra koopkracht accumuleert, dat zoekt en vindt zijn weg naar beleggingssferen waar nog bovenproportioneel wordt verdiend en draagt daar bij tot het verlagen van het winst- en groeipercentage naar het markteconomische normaal niveau. In totaal hebben de winstverhogende investeringen in ieder geval een negatief effect op de marktcondities waaronder de winst gerealiseerd moet worden. En daarin doet de zo graag ge\u00efgnoreerde markteconomische systeemnoodzakelijkheid zich gelden, dat over de <em>verdeling<\/em> van de geldvormige rijkdom, die het kapitaal laat produceren, reeds met de wijze van zijn <em>productie beslist<\/em> is. De markt zelf confronteert haar spelers met de economische waarheid over hun productiewijze en over de <em>bron van de winst<\/em> waar alles om draait.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Want het is zo: de verhoging van hun winstvoet bewerkstelligen de ondernemingen door besparingen op de <em>kostenfactor arbeid<\/em>; hoofdzakelijk en duurzaam daardoor dat ze geen kosten schuwen om de arbeid, die ze nodig hebben, als <em>productiefactor winstgevender<\/em> te maken, zodat ze minder loon moeten betalen in verhouding tot de beoogde opbrengst. Voor de ondernemingscalculatie zijn arbeid als kosten- en arbeid als productiefactor dus volstrekt commensurabele grootheden; dat is ook niet verwonderlijk: het product dat ze van de betaalde arbeid willen krijgen, is immers de in geld gemeten opbrengst, en wel meer dan de arbeid kost. Om dit rendement te verhogen maken ze de arbeid technisch, dus in die zin productiever dat elke hoeveelheid betaalde arbeid meer verkoopbare producten oplevert \u2013 om dan toch niet navenant meer geld op te strijken, maar om de concurrenten door prijsverlagingen te onderbieden, en om uiteindelijk, wanneer een nieuw lager prijsniveau zich gestabiliseerd heeft, te ondervinden dat uit de vergrote hoeveelheid producten per kwantum arbeid helemaal geen navenant verhoogde geldopbrengst resulteert. Ten slotte hebben ze dus met hun \u201crationaliseringen\u201d niet alleen de <em>kostenfactor<\/em> arbeid verminderd, maar daarmee tegelijkertijd de <em>bron<\/em> van de waren<em>waarde<\/em> verkleind die via de verkoop van de waren gerealiseerd moet worden. De ondernemingen ageren volgens het beginsel dat de eigenlijke bron van hun winst hun kapitaal is en dat ze met hun investeringen <em>zijn<\/em> productiviteit, <em>zijn<\/em> effectiviteit als bron van winst vergroten; alle ingezette technische en organisatorische hulpmiddelen zijn immers ook hun eigendom, bestanddelen van hun kapitaal. Daadwerkelijk kortwieken ze daarmee echter de productiekracht van de <em>arbeid<\/em>; en uit het resultaat blijkt dat de productiviteit van hun eigendom op de tegenstrijdige aanwending van arbeid als kosten- en productiefactor berust waarvoor de wetenschap van de politieke economie van het kapitaal het begrip <em>uitbuiting<\/em> gebruikt. <strong>28)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>2.<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Dat alles functioneert op basis van de samenwerking tussen \u201cre\u00eble economie\u201d en financi\u00eble sector, dus <em>op krediet<\/em>; en uitsluitend daardoor verloopt de inherente tegenstrijdigheid van de kapitalistische succesmethode in de vorm van een zogeheten \u201cconjunctuurcyclus\u201d. Bij hun banken en op de kapitaalmarkt voorzien de bedrijven uit de \u201cwaren en diensten\u201d producerende branches zich van financi\u00eble middelen die ze voor investeringen in hun concurrentievermogen en een veelbelovende groei nodig hebben; hier komen ze kredietgevers en investeerders tegen die toch al ervan uitgaan dat geld uit geld en commerci\u00eble intelligentie ontstaat, en dat de vruchtbaarheid van deze bron van geld een kwestie van hoeveelheid is. Het krediet wakkert dus de concurrentie om winst aan. En vooral: het krediet helpt bij het overwinnen van het paradoxale effect dat de ondernemingen steeds opnieuw tot stand brengen, namelijk dat tegenover een groeiende inzet van kapitaal een tendentieel dalend rendement staat: vanuit hun onwrikbare overtuiging dat een kapitaalvoorschot alleen maar toereikend groot moet zijn om absoluut en relatief hogere winsten op te leveren, verleggen kredietnemers en kredietgevers, ondernemingen en kapitaalbeleggers de zelf geproduceerde grenzen van hun op versnelling geprogrammeerde kapitaalgroei steeds verder en verder. Met de schulden groeien weliswaar de aanspraken op de rentabiliteit van de ondernemingen: kredietgevers willen met rente, speculanten met goede performances en groeiende shareholder values bevredigd worden; maar vooral verkrijgen de ondernemingen door de beschikking over vreemd geld de potentie om hun rendementen te verhogen en elke dramatische winstdaling door investeringen in een ooit weer betere toekomst te verdoezelen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De tegenstelling tussen doel en resultaat van dit streven naar onbeperkt toenemende groei wordt dus door de prestaties van het financierskapitaal op een behoorlijk tegenstrijdige manier \u201coverwonnen\u201d \u2013 tegelijkertijd gerelativeerd en toegespitst. De bruikbaarheid van de ondernemingen voor hun kapitalistische doelstelling wordt niet direct op de markt bepaald, door de behaalde of niet behaalde <em>rendementen<\/em>, maar door het oordeel van de financi\u00eble sector over hun <em>kredietwaardigheid<\/em> resp. door de handel in de door hen ge\u00ebmitteerde financi\u00eble titels en de gebruikmaking ervan als stof voor de accumulatie van speculatief geldkapitaal. Negatieve beoordelingen over enkele bedrijven evenals positieve beslissingen over vele andere ondernemingen maken daar deel uit van het alledaagse zakendoen; successen en nederlagen in de concurrentie om winst worden op de beurs niet zozeer vastgesteld, als wel beschikt. Een onderneming waarvan de winstverwachting geen vertrouwen meer wekt bij huisbanken en geldbeleggers is overbodig en wordt failliet verklaard. In de regel gaan de financi\u00eble instellingen er echter van uit dat succes in de concurrentie een kwestie van juist aangewende en vooral toereikend grote hoeveelheden kapitaal is en de winstvermeerdering eigenlijk onbeperkt kan doorgaan of zou kunnen doorgaan. Wanneer de markt begint te krimpen, zijn in eerste instantie krachtige investeringen het passende antwoord. Het consequente resultaat is de groei van schuldvorderingen en vermogentitels, tot te eniger tijd \u2013 in de geschiedenis van de kapitalistische productiewijze met zo\u2019n regelmaat dat de \u201cconjunctuurcyclus\u201d deel uitmaakt van haar repertoire \u2013 <em>de financi\u00eble sector zijn eigen<\/em> <em>speculatie niet meer vertrouwt<\/em>. Hij weigert niet alleen het verdere verstrekken van krediet aan het gewone percentage aan verliezers, maar wantrouwt het eigen uitgebreid en succesvol gerealiseerde standpunt dat de hoeveelheid verstrekte kredieten en die van het speculatieve \u201cfictieve\u201dkapitaal een goede basis zouden zijn en de garantie zouden bieden voor de verdere groei met het speculatief geanticipeerde percentage en de verwachte snelheid. Banken beperken hun kredietverstrekking; de hoofdrolspelers op de kapitaalmarkten zijn terughoudend bij het verhandelen van investeringen en reduceren hun vraag naar kapitaalgoederen; de <em>handel in kapitaal<\/em> stagneert. Dat vermindert de waarde van de circulerende en van de in de portefeuilles geaccumuleerde waardepapieren; de kapitaaleigenschap van de als waren verhandelde en als financi\u00eble vermogens fungerende schulden komt in gevaar. Bij de ineenstorting van de speculatieve <em>interesse<\/em> komt het verlies aan financi\u00eble <em>macht<\/em>; wederom met negatieve gevolgen voor de kredietverstrekking en de handel in waardepapieren.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">En <em>daarmee<\/em> begint ook voor die ondernemingen die het materi\u00eble reproductieproces van de maatschappij tot hun bron van winst hebben gemaakt de \u201crecessie\u201d. Doordat kredietgevers en kapitaalbeleggers niet meer, in ieder geval niet meer zo omvangrijk als iedereen verwacht, in de toekomst van de winstvermeerdering met \u201cwaren en diensten\u201d investeren, leggen ze bloot wat ze ook in deze sector tot stand hebben gebracht: een gigantische hoeveelheid kapitaal die niet langer door voldoende lucratieve zaken als acceptabel kredietrisico of interessante investering te rechtvaardigen is. Een tot nu toe rijkelijk gefinancierde en navenant sterke groei verklaart de speculantenbranche tot <em>over<\/em>accumulatie, tot <em>veel te veel<\/em> kapitaal: simpelweg door het vertrouwen in <em>haar eigen<\/em> financi\u00eble producten op te zeggen en daarmee ook aan alle andere branches de benodigde financi\u00eble middelen te onttrekken. De zakenwereld heeft behoorlijk lang met haar kredietmacht de consequentie uit de tegenstrijdigheid van het streven naar stijgenden winsten uit de uitbuiting van arbeid uitgesteld, heeft de \u201ctendenti\u00eble daling van de winstvoet\u201d afgewenteld op verliezers in de concurrentie door hen geen krediet meer te geven, en heeft in verwachting van verder opbloeiende zaken schulden als kapitaal ge\u00efnvesteerd en geaccumuleerd. In de crisis degradeert dezelfde zakenwereld door het weigeren en afschrijven van kredieten en de ontwaarding van haar \u201cfictief\u201dgeldkapitaal de nog tot gisteren geboekte winsten tot de status van een fictie, die uitsluitend dankzij de daadkrachtige macht van het kredietkapitaal werkelijkheid was. Ze \u201cbekent\u201d dat ze te veel krediet in omloop heeft gebracht en daardoor te veel kapitaal in stand heeft gehouden, en zet flink het mes in beide, krediet en kapitaal \u2013 \u201cmin-groei\u201d, noemt de markteconomische deskundigheid dat. Als bijeffect van de vernietiging van vermogens worden bronnen van materi\u00eble rijkdom gesloopt, gebruiksgoederen verrotten, en de niet meer benodigde loonafhankelijke massa van de maatschappij maakt kennis met een portie verpaupering \u2013 dat alles echter voor een goed doel. Want volgens de absurde logica van dit systeem is de crisis niet alleen de ontmaskering van de systeeminherente tegenstelling tussen de kapitaalaccumulatie en de absolute ontwikkeling van de productiekrachten als haar middel, maar ze is tevens de panacee, de tijdelijke oplossing van deze tegenstrijdigheid: wanneer op een gegeven ogenblik voldoende kapitaal te gronde is gegaan, dan is weliswaar de aangerichte schade aan het mensenmateriaal van het systeem niet meer goed te maken, maar voor het zakenleven zijn de succesvoorwaarden op gereduceerd niveau weer aanwezig. <strong>30) <\/strong>Concurrentie en speculatie kunnen weer beginnen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>3.<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Wanneer en waardoor, in welke fase van de kapitaalaccumulatie en om welke reden de kredietbranche aan haar eigen prestaties en producten zo diep twijfelt dat daaruit een alles omvattende, wellicht globale terugslag van het totale zakenleven ontstaat: dat is, bij alle regelmaat, in elke \u201ccyclus\u201d anders en toont zich als een dermate bijzondere samenloop van omstandigheden dat de getroffene verantwoordelijken en de bezorgde uitleggers van het gebeuren met al hun markteconomische levenswijsheid telkens weer de recessie als toevallig en achteraf gezien als vermijdbaar beschouwen. Helemaal niet willekeurig, maar behoorlijk stereotiep verloopt dan de crisis als ze op gang is gekomen. Voor beide, de meningen en het verloop, is de momentele crisis een voorbeeld.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Het bijzondere aan de crisis die tegenwoordig het mondiale kapitalisme raakt, is \u2013 zoals altijd \u2013 het uitgangspunt. De handel in \u201cAsset Backed Securities\u201d \u2013 een soort van obligaties ter herfinanciering van door speciaal opgerichte ondernemingen (\u201cspecial purpose vehicle\u201d: SPV) gekocht \u201cfictief\u201d kapitaal uit specifieke kredieten, meestal zulke met groot risico, en uit daaruit vervaardigde nieuwe risicopapieren \u2013 stagneert omdat de basis daarvan, de kredieten aan arme Amerikaanse huizenbezitters daadwerkelijk in grote aantallen slecht blijken te zijn, de speculatie op continu stijgende vastgoedprijzen mislukt en de solvabiliteit van de obligaties-emittenten twijfelachtig lijkt. Zoiets bestond om een simpele reden voordien nog nooit: deze bijzondere stof voor speculatieve zaken werd pas rond 2002 uitgevonden en tot massaproduct op de derivatenmarkt gemaakt. Zonder voorbeeld is ook de omstandigheid dat de financi\u00eble branche gedurende anderhalf jaar alleen maar bij stukjes en beetjes liet blijken dat het merendeel van haar speculaties met derivaten tamelijk onsolide was: een markt voor \u201cafgeleide\u201d waardepapieren van zo\u2019n reusachtige omvang en dermate ingewikkelde vervlechtingen en impliciete verplichtingen is er immers ook nog niet zo lang; wat nu stuk voor stuk \u201contvlochten\u201d wordt en teloor gaat, is een verworvenheid van de nieuwe kapitalistische eeuw. Gelet op deze bijzonderheden staat voor de markteconomische deskundigheid achteraf vast, dat het met dit soort kapitaalgroei op den duur sowieso slecht moest aflopen, maar dat de crisis beslist vermijdbaar geweest zou zijn als de financi\u00eble branche zich beperkt zou hebben tot haar sociale opdracht, alles juist gedaan en de grenzen van haar zelfverrijking gerespecteerd zou hebben. Dat die onmiskenbaar overschreden werden, bewijzen de gigantische cijfers uit de wereld van de haute finance waarop tot dan toe enkel kritiek werd geleverd die met het voorvoegsel \u201cturbo\u201d begint \u2013 tot welke bedragen de door de banken opgehoopte vermogens hooguit nog als solide hadden mogen gelden, dat heeft natuurlijk geen expert gedurfd te becijferen. Een soort van maat waartegen de financi\u00eble industrie in haar mateloosheid zou hebben gezondigd, weten hooguit linkse crisistheoretici te noemen: ze wijzen op de absurde wanverhouding tussen de door speculanten verhandelde volumes en de beperkte hoeveelheid winst die in de \u201cre\u00eble economie\u201d door waardescheppende arbeid geproduceerd wordt. Voorlichting over de kwestie hoe deze branche een zodanig drukke handel in en een dermate grote accumulatie van vermogenstitels op basis van schulden teweegbrengt dat de omvang ervan de gehele globale warenomzet ver overstijgt, is uit deze hoek echter niet te krijgen, evenmin als over de macht die dit \u201cfictieve\u201d kapitaal over de rest van de markteconomie uitoefent; en er wordt ook geen steekhoudend antwoord gegeven op de vraag hoe en waar bij de ineenstorting van de derivatenhandel de beperkte hoeveelheid winst \u2013 of, waarop men ook soms zinspeelt, de zelfgeproduceerde grens van de winstvermeerdering die zich toont als \u201ctendenti\u00eble daling van de winstvoet\u201d \u2013 van invloed was. <strong>31)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong>Blijkbaar is het zo dat de financi\u00eble branche sinds circa 2 jaar over steeds grotere delen van het door haar gecre\u00eberde en speculatief gebruikte geldkapitaal het oordeel uitspreekt: <em>te heikel<\/em>, voor het speculatieve interesse <em>teveel<\/em>, daarom tot nader order <em>zonder waarde<\/em>. De branche zelf bekent een reusachtige overaccumulatie van financi\u00ebn en laat er geen twijfel over bestaan welke maatstaf <em>zij<\/em> daarbij hanteert: de vraag neemt af en brengt een deelmarkt na de andere tot stilstand omdat de scheppers van deze markten en de daar verhandelde producten elkaar wantrouwen, dus niet langer in staat achten de kapitaal- \u201ckwaliteit\u201d van hun producten te waarborgen. De volgorde van de adequate conclusies is voor de speculerende gemeente volkomen logisch: uit liquiditeitsproblemen die eerst bij de SPV\u2019s optreden waar de banken hun nieuwe zaken met \u201cAsset Backed Securities\u201d hebben ondergebracht, concluderen de financi\u00eble managers de onbetrouwbaarheid van deze gehele deelsector. Daarbij gebruiken ze dezelfde parameters die ze voorheen bij de creatie van dergelijke \u201cvehicles\u201d en desbetreffende producten en het verhandelen ervan gehanteerd hebben: de verhouding tussen risico en rendement. Logischerwijze is iets marginaals voldoende \u2013 een paar verontrustende meldingen over \u201csubprime\u201d-hypotheken aan na\u00efeve priv\u00e9-klanten, de basis van dit soort innovaties \u2013\u00a0 om een positieve inschatting te laten omslaan naar voorzichtigheid en terughoudendheid; de herfinancieringsproblemen waarin de \u201cABS\u201d-emittenten daardoor geraken, bevestigen en bekrachtigen de beslissing om zich terug te trekken. De gevolgen zijn zo dat de momentele crisis qua omvang met elke kapitalistische recessie verschilt: de krediet- en derivatenhandelaren herzien hun beoordelingen over de zekerheid van bepaalde waardepapieren als kapitaalbelegging; ze reduceren hun activiteiten en leggen de handel in uiteenlopende producten gedeeltelijk stil; de niet-erkenning van deze waar als kapitaal maakt ze waardeloos, vermindert in ieder geval haar waarde en daarmee de macht van de ge\u00ebngageerde financi\u00eble instelling om als emittent en garant van kapitaal op basis van schulden op te treden: ze bezorgen elkaar liquiditeitsproblemen. Daarmee dwingen ze elkaar tot noodverkopen van hun waardepapieren waardoor hun waarde verder daalt of zelfs kapot gaat. In deze destructieve cirkel is de gehele overige economie ge\u00efnvolveerd: de financi\u00eble sector verliest ook de bereidheid en het vermogen om op de toekomstige accumulatie van kapitaal op het gebied van warenproductie en -handel te speculeren en daarvoor zo omvangrijk krediet en \u201cfictief\u201d kapitaal in te zetten als de ondernemingen uit deze branches nodig hebben voor de voortgang en de onmisbare verscherping van hun concurrentie om winst. De aangelegenheid verloopt dus niet zo dat het financierskapitaal met zijn aanspraken vanwege het beperkte prestatievermogen van de kapitalistische uitbuiting of vanwege de \u201ctendenti\u00eble daling van de winstvoet\u201d zou falen, juist omgekeerd: de representanten van het \u201cfictieve\u201d geldkapitaal vellen over nagenoeg het totale reproductieproces van de maatschappij het oordeel: als kapitaalbelegging niet lonend; wat daar kapitalistisch bezig is, <em>is<\/em> al lang onbruikbaar, dus teveel en moet worden stilgelegd. Het accumulatieproces van het \u201creproductieve\u201d kapitaal wordt daardoor \u2013 tijdelijk \u2013 tot stilstand gebracht dat de financi\u00eble kapitalisten <em>zich<\/em> de financiering van zijn voortgang niet meer willen en kunnen veroorloven; zo beoordelen ze het bereikte zakenvolume als te omvangrijk \u2013 en <em>bevrijden<\/em> de kapitalistische zakenwereld van de last van deze overmaat zodat ze op een \u201cafgeslankte\u201d basis weer doorstarten kan.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Zoals elke crisis, zo kent ook de momentele enkele bijzonderheden. Extravagant zijn dit keer soort en omvang van de verwoestingen in de financi\u00eble sector \u2013 een consequentie uit zowel de omvang die deze sector heeft aangenomen alsook uit zijn soort zakendoen. Buitengewoon zijn de diepte en de mondiale reikwijdte van de recessie die productie en handel dramatisch doen inzakken \u2013 een gevolg van de perfectie die het ondergeschikt maken van alle andere branches aan de accumulatiebelangen en -technieken van de financi\u00eble branche heeft bereikt. Een extra hoofdstuk zijn tot slot de interventies van de staten in het crisisgebeuren: hun omvang, hun tegenstrijdigheden en, die vooral, hun imperialistische doelstellingen.<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>28)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">In de woorden van deze wetenschap: \u201cDe winstvoet daalt niet omdat de arbeid onproductiever, maar omdat hij productiever wordt. Beide, het stijgen van de meerwaardevoet en het dalen van de winstvoet, zijn slechts bijzondere vormen waarin de groeiende productiviteit van de arbeid zich kapitalistisch uitdrukt.\u201d In hun poging om permanent stijgende winst uit de uitbuiting van betaalde arbeid te behalen, brengen de kapitalistische ondernemingen de \u201ctegenstrijdigheid\u201d in de praktijk \u201c\u2026dat de kapitalistische productiewijze een tendens naar absolute ontwikkeling van de productiekrachten behelst, afgezien van de waarde en de daarin ingesloten meerwaarde, ook afgezien van de maatschappelijke verhoudingen waarbinnen de kapitalistische productie plaatsvindt; terwijl ze anderzijds het behoud van de bestaande kapitaalwaarde en haar zo groot mogelijke vermeerdering (dwz. steeds versnelde groei van deze waarde) tot doel heeft.\u201d \u201cHet middel \u2013 de absolute ontwikkeling van de maatschappelijke productiekrachten \u2013 raakt voortdurend in conflict met het beperkte doel, de vermeerdering van het voorhanden kapitaal.\u201d (Marx in deel 3 van \u201cHet kapitaal\u201d, MEW 25, pagina\u2019s 250, 259, 260)<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De markteconomische deskundigheid interesseert zich ook in de crisis vooral voor fouten \u2013 ten opzichte van het productpalet, van de marketing, van de prijsvorming, van het omgaan met het personeel\u2026 \u2013 die de het zwaarst getroffen ondernemingen zouden hebben gemaakt. Voor zover de experts het algemene effect van de concurrentie om maximale uitbuiting van betaalde arbeid ter kennis nemen, duiden ze de crisis als een probleem van de <em>juiste maat<\/em> waartegen in de ijver van de concurrentie, die op zich een zegen is, \u201cergens\u201d werd gezondigd: alles had goed kunnen gaan als managers niet overdreven hadden en overcapaciteiten opgehoopt. Marx beweert over de concurrentie en haar effecten iets anders; en omdat wij dat als correct en belangrijk beschouwen, willen wij het nog eens benadrukken: overaccumulatie is <em>geen<\/em> kwestie van de veronachtzaamde juiste maat, maar een tegenstrijdigheid van de kapitalistische accumulatie zelf, namelijk dat de methoden ter verhoging van de groei van kapitaal deze groei tegelijkertijd remmen. <em>Deze tegenstrijdigheid<\/em> verloopt \u2013 dankzij de zegenrijke effecten van het \u201cloanable capital\u201d, zoals zal blijken \u2013 in de vorm van opleving en recessie.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>29)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Om het bedoelde aan de hand van de \u2013 momenteel ja bijzonder geraakte \u2013 auto-industrie te veraanschouwelijken: uit het vergelijk van de technisch mogelijke \u201coutput\u201d van de autofabrieken wereldwijd met de gemiddelde verkoopcijfers berekenen experts reeds sinds jaren aanzienlijke \u201covercapaciteiten\u201d in de branche. Dat betekent echter in eerste instantie (jarenlang!) alleen maar dat de ondernemingen altijd rijkelijk over geproduceerde waren beschikken die ze bij elke passende gelegenheid in concurrentiemanoeuvres als speciale prijsacties kunnen inzetten of zelfs af en toe met verlies van de hand doen om marktposities te handhaven of te veroveren \u2013 de verandering van geproduceerd warenkapitaal, de \u201crealisering\u201d van zijn waarde is nu eenmaal een cocurrentieaangelegenheid. Daaruit wordt een afzetcrisis als de financi\u00eble sector \u2013 en daarbij kan zeer wel ook de financi\u00eble afdeling van het autoconcern zelf horen \u2013 een praktische kritiek levert op de gang van zaken van de onderneming door zich terug te trekken uit de verdere financiering. Daardoor worden verkoopbare waren onverkoopbaar: een warenvoorraad die niet langer kapitaalwaarde \u2013 Marx noemt het W\u2019 \u2013 representeert, maar de voor de productie gebruikte en nu niet meer verlengde, maar ingevorderde schulden van de onderneming. Voor het aflossen wordt <em>liquiditeit<\/em> benodigd. In zo\u2019n situatie zijn noodverkopen noodzakelijk die, zelfs als ze iets opleveren, alleen maar documenteren dat zonder krediet ook de producten van de onderneming ophouden <em>kapitaal<\/em> te zijn. Hun warenwaarde krijgen ze uitsluitend en pas dan terug wanneer een investeerder bereid en in staat is om het bedrijf van een nieuwe financi\u00eble basis te voorzien, dus krediet te verstrekken; zo niet, dan is het gebeurd met de \u201cgematerialiseerde waarde\u201d en de onderneming gaat failliet. Tot een werkelijke crisis \u2013 van de branche of van het totale kapitalistische reproductieproces \u2013 wordt de kritiek van het financierskapitaal op zijn beleggingen naarmate dat de kredietgevers en investeerders niet alleen de ene of andere onderneming wantrouwen, maar het vertrouwen in hun <em>eigen<\/em> zaken en hun dagelijks uitgevoerde financi\u00eble kunsten verliezen. Dan worden ook de berekende overcapaciteiten van de autobranche heel anders beoordeeld.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>30)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">De vernietiging van rijkdom in de recessie is voor het duurzame functioneren van het markteconomische systeem niet alleen steeds opnieuw noodzakelijk, maar <em>nuttig<\/em>. Marx kenmerkt ze zelfs als <em>middel<\/em>: \u201cDe periodieke ontwaarding van het voorhanden kapitaal, die een aan de kapitalistische productiewijze immanent middel is om de daling van de winstvoet te remmen en de accumulatie van kapitaalwaarde door vorming van nieuw kapitaal te versnellen, stoort de gegeven verhoudingen waarbinnen het circulatie- en reproductieproces van het kapitaal zich afspeelt en gaat daarom gepaard met plotselinge stagnaties en crisissen van het productieproces.\u201d (l.c. pagina 259) Crisissen zijn af en toe nodig om het kapitaal van de contraproductieve gevolgen van zijn accumulatie te bevrijden en door alles omvattende verpaupering de bruikbaarheid van het maatschappelijke levensproces als zakelijke basis voor behoorlijke winstmakerij te herstellen.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>31)<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">In sommige pogingen tot uitleg staan de Amerikaanse huizenbezitters \u2013 wier insolvabiliteit twee jaar geleden mede aanleiding was voor de crisis \u2013 plaatsvervangend voor de \u201cre\u00eble economie\u201d resp. voor de \u201cgrenzen van de markt\u201d die haar accumulatie in de weg zouden hebben gestaan. Deze interpretatie past echter eerder bij de verkeerde vraag naar een juiste maat van de kredietverstrekking, waartegen men op de huizenmarkt zou hebben gezondigd \u2013 waarom en wie dan ook, en bij het antwoord dat burgerlijke theoretici op de schuldvraag geven waarin ze het \u201cmaatprobleem\u201d graag veranderen: \u201cAmerika\u201d zou \u201cboven zijn stand\u201d hebben geleefd. Deze interpretatie past in ieder geval niet bij de samenhang waar het om draait in de kritiek op de politieke economie van dit systeem, namelijk om de samenhang tussen de reden voor de tegenstelling tussen productie en realisering van de warenwaarde: de tegenstelling binnen de technieken van de kapitaalaccumulatie door rendabele arbeid, en de verhouding tussen financierskapitaal en \u201creproductieve\u201d kapitalisten die in de crisis zo onverzoenlijk tegenover elkaar staan.<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Een uitvoerige kritiek op de \u201clinkse\u201d crisistheorie\u00ebn in: Gegenstandpunkt 1-09<\/p>\n<p align=\"center\" style=\"text-align: center\" class=\"MsoNormal\">*<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">Er volgt nog het hoofdstuk:<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">III. De staat en zijn verhouding tot de financi\u00eble sector<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">\u00a9 2009 Gegenstandpunkt Verlag, M\u00fcnchen<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\">\n<p class=\"MsoNormal\"><strong>\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0II. De ontplooiing van de kredietmacht van het financierskapitaal: \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0De accumulatie van het \u201cfictieve\u201dkapitaal \u00a0 1. Van kredietverstrekking tot kapitaalmarkt Met zijn krediet volbrengt de bankensector een opmerkelijke prestatie: in zijn handen is geld kapitaal, en dat zelfs meermaals: hij laat de deposito\u2019s van zijn geldinleggers door rentebetalingen groeien. Hij stelt zijn kredietnemende klanten [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-151","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/151","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=151"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/151\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arbeidenrijkdom.nl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=151"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}